प्रेम सागर पौडेल--------- 
विश्व राजनीति लामो समयदेखि अस्थिरता, अविश्वास, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा र भू–राजनीतिक तनावको दबाबमा छ । यस्तो पृष्ठभूमिमा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पबीच बेइजिङमा सम्पन्न उच्चस्तरीय भेटवार्ता केवल दुई महाशक्तिको कूटनीतिक भेटघाट मात्र होइन । यो विश्व व्यवस्थाको नयाँ सम्भावनातर्फको एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत हो ।
झोङनानहाइमा भएको निजी भेट, उच्चस्तरीय राजकीय सम्मान, द्विपक्षीय तथा वैश्विक मुद्दामा गहन संवाद, र ‘रणनीतिक स्थायित्वमा आधारित रचनात्मक चीन–अमेरिका सम्बन्ध’ निर्माण गर्ने साझा दृष्टिकोणले विश्वलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—प्रतिस्पर्धा रहन सक्छ, मतभिन्नता रहन सक्छ, तर संवाद, स्थायित्व र सहकार्यको विकल्प छैन ।
चीन र अमेरिका आज विश्वका दुई सबैभन्दा प्रभावशाली शक्ति हुन् । चीन विश्व उत्पादन, व्यापार, पूर्वाधार र विकास साझेदारीको प्रमुख केन्द्रका रूपमा उभिएको छ । अमेरिका भने वित्त, प्रविधि, सुरक्षा, नवप्रवर्तन र वैश्विक संस्थागत संरचनामा अझै निर्णायक शक्ति हो । यी दुई देशबीच सम्बन्ध बिग्रिँदा त्यसको असर केवल बेइजिङ र वाशिङ्टनमा सीमित रहँदैन । त्यसले विश्व बजार, आपूर्ति श्रृंखला, ऊर्जा मूल्य, प्रविधि क्षेत्र, सुरक्षा वातावरण र कूटनीतिक समीकरणसम्मलाई हल्लाइदिन्छ । यसैले यी दुई देशबीचको संवाद आफैँमा विश्व स्थायित्वको आधार हो ।
यस भेटवार्ताको सबैभन्दा सकारात्मक पक्ष भनेको दुवै नेताले टकरावको भाषा होइन, व्यवस्थापन, समझदारी र भविष्य–केन्द्रित दृष्टिकोणको भाषा प्रयोग गर्नु हो। राष्ट्रपति सीले स्थिर आर्थिक तथा व्यापारिक सम्बन्ध, व्यावहारिक सहयोग, एकअर्काका चासो सम्बोधन गर्ने सहमति र अन्तर्राष्ट्रिय तथा क्षेत्रीय मुद्दामा समन्वयलाई जोड दिए । राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि चीन भ्रमणलाई सफल, अविस्मरणीय र विश्वको ध्यान खिच्ने घटना भन्दै चीन–अमेरिका सम्बन्ध अझ राम्रो हुँदै जाने विश्वास व्यक्त गरे ।
यो वातावरणले देखाउँछ—विश्व राजनीति केवल शक्ति प्रदर्शनको खेल होइन । परिपक्व नेतृत्वले प्रतिस्पर्धालाई पनि संवादमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । दुई देशबीच पूर्ण सहमति सम्भव नहोला, तर स्थायी संवाद सम्भव छ । सबै मतभेद अन्त्य नहोलान्, तर तिनलाई युद्ध, प्रतिबन्ध र अविश्वासको बाटोबाट होइन, संयम र व्यावहारिक सहकार्यबाट व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ।
नयाँ दृष्टिकोणको अन्तर्राष्ट्रिय अर्थ
‘रणनीतिक स्थायित्वमा आधारित रचनात्मक सम्बन्ध’ भन्ने अवधारणा साधारण कूटनीतिक वाक्य होइन । यसले तीन गहिरा संकेत दिन्छ ।
पहिलो, चीन र अमेरिका दुवैले प्रत्यक्ष टकराव विनाशकारी हुनसक्ने यथार्थलाई स्वीकार गरेका छन् । आजको विश्व अर्थतन्त्र यति अन्तरनिर्भर छ कि दुई ठूला अर्थतन्त्रबीचको तनावले विकासशील देशदेखि विकसित बजारसम्मलाई असर गर्छ । आपूर्ति श्रृंखला भत्किँदा उद्योग, रोजगारी, ऊर्जा, खाद्यान्न, प्रविधि र लगानी सबै प्रभावित हुन्छन् ।
दोस्रो, दुई देशबीचको सम्बन्ध अब केवल व्यापार वा सुरक्षामा सीमित छैन । ताइवान प्रश्न, युक्रेन संकट, मध्यपूर्व, जलडमरूमध्य, विश्व आर्थिक पुनरुत्थान, जलवायु र बहुपक्षीय संस्था—यी सबैमा चीन–अमेरिका संवाद निर्णायक कारक बनेको छ ।
तेस्रो, यो भेटवार्ताले ‘शून्य–योग प्रतिस्पर्धा’ भन्दा ‘व्यवस्थित प्रतिस्पर्धा र सम्भावित सहकार्य’ को बाटो खोल्ने संकेत दिएको छ । आजको विश्वमा कुनै एक शक्ति पूर्ण विजयी र अर्को पूर्ण पराजित हुने सोच पुरानो भइसक्यो। ठूला शक्तिहरूले प्रतिस्पर्धालाई संवाद र जिम्मेवारीको दायरामा राख्नैपर्छ ।
चीनको उदय र अमेरिकाको भूमिका - प्रतिस्पर्धाभन्दा सहअस्तित्व
चीनको विकास, आधुनिकीकरण र राष्ट्रिय पुनर्जागरण २१औँ शताब्दीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रक्रियामध्ये एक हो। गरिबी निवारण, पूर्वाधार, औद्योगिक उत्पादन, प्रविधि, हरित ऊर्जा र विश्वव्यापी कनेक्टिभिटीमा चीनले उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। अमेरिका अझै पनि विश्व वित्तीय प्रणाली, उच्च प्रविधि, सुरक्षा गठबन्धन, अनुसन्धान र वैश्विक संस्थागत प्रभावको प्रमुख केन्द्र हो।
यी दुई शक्तिको सम्बन्ध शत्रुतामा बदलियो भने विश्व अस्थिर हुन्छ । सहकार्यमा बदलियो भने विश्व विकासले नयाँ गति पाउन सक्छ । यसैले चीन–अमेरिका सम्बन्धलाई केवल प्रतिस्पर्धी शक्तिको संघर्षका रूपमा होइन, विश्व व्यवस्थाको साझा जिम्मेवारीका रूपमा हेर्नुपर्छ ।
तथापि, यो सम्बन्ध जटिल छ । ताइवान, व्यापार असन्तुलन, प्रविधि प्रतिबन्ध, दक्षिण चीन सागर र मानवअधिकारजस्ता मुद्दामा दुई देशबीच गहिरा मतभिन्नता कायमै छन् । यी विषयमा तत्काल सहमति सम्भव छैन। तर तिनलाई नियन्त्रित र व्यवस्थित गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश नै यस भेटवार्ताको मुख्य उपलब्धि हो ।
ताइवान, युक्रेन र मध्यपूर्व - संवादको परीक्षा
चीन–अमेरिका सम्बन्धको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष ताइवान प्रश्न हो । चीनका लागि ताइवान राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डतासँग जोडिएको विषय हो । हालको भेटवार्तामा अमेरिकी पक्षले चीनको चासोलाई महत्त्व दिएको संकेत गरेको छ, जुन क्षेत्रीय स्थायित्वका लागि सकारात्मक मान्न सकिन्छ ।
युक्रेन संकट र मध्यपूर्वबारे पनि दुई देशबीच संवाद हुनु आफैँमा महत्त्वपूर्ण छ । चीन र अमेरिका दुवैसँग विश्व संकटलाई प्रभाव पार्ने क्षमता छ । यदि उनीहरूले युद्ध विस्तार होइन, राजनीतिक समाधान; अविश्वास होइन, संवाद; प्रतिबन्ध र दबाब होइन, स्थायित्व–केन्द्रित कूटनीति रोजे भने विश्वले राहत पाउनेछ । आज विश्वलाई थप युद्ध होइन, थप मध्यस्थता चाहिएको छ । थप ध्रुवीकरण होइन, थप सहकार्य चाहिएको छ ।
विश्व अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत
विश्व अर्थतन्त्र अझै महामारीपछिको पुनरुत्थान, ऊर्जा संकट, ऋण दबाब, व्यापारिक अवरोध र भू–राजनीतिक जोखिमबाट मुक्त छैन । यस्तो अवस्थामा चीन–अमेरिका तनाव घट्नु विश्व बजारका लागि राहतको संकेत हो ।
चीन विश्व उत्पादन र व्यापारको प्रमुख केन्द्र हो । अमेरिका विश्व वित्तीय बजार, उपभोक्ता माग, प्रविधि र लगानीको ठूलो केन्द्र हो। यी दुईबीचको स्थिर सम्बन्धले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा विश्वास बढाउँछ, लगानीकर्तालाई भरोसा दिन्छ र आपूर्ति श्रृंखला सुरक्षित बनाउँछ । यदि सम्बन्ध स्थिर दिशामा अघि बढ्यो भने ऊर्जा मूल्य, खाद्यान्न बजार, प्रविधि आपूर्ति, हरित ऊर्जा, पर्यटन र शिक्षा क्षेत्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ । यो केवल दुई देशको होइन, विश्व अर्थतन्त्रको सामूहिक लाभ हो ।
नेपालका लागि लाभ - स्थिर विश्व, सन्तुलित कूटनीति र विकासको ढोका
चीन–अमेरिका सम्बन्ध सुध्रिनु नेपालका लागि बहुआयामिक अवसर हो। नेपाल भू–राजनीतिक दृष्टिले संवेदनशील, तर कूटनीतिक रूपमा सन्तुलन खोज्ने मझौला देश हो । चीन र भारतबीच अवस्थित नेपालको अमेरिकासँग पनि लामो विकास, शिक्षा, लोकतन्त्र र प्रविधि साझेदारी छ । चीन–अमेरिका तनाव बढ्दा नेपालजस्ता देशमाथि अनावश्यक दबाब बढ्न सक्छ । सम्बन्ध सुधारिँदा भने सन्तुलित कूटनीति अघि बढाउन सहज हुन्छ ।
कूटनीतिक स्वतन्त्रताः चीन–अमेरिका तनाव कम हुँदा नेपालले कुनै शक्ति–ब्लकको दबाबमा नपरी राष्ट्रिय हितअनुसार स्वतन्त्र र सन्तुलित कूटनीति अघि बढाउन सक्छ । चीन छिमेकी, व्यापारिक, पूर्वाधार र कनेक्टिभिटीको दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ । अमेरिका विकास सहयोग, शिक्षा, प्रविधि, स्वास्थ्य र लोकतान्त्रिक संस्थागत क्षमताको दृष्टिले । दुई महाशक्तिबीच स्थिर सम्बन्ध हुँदा नेपालले दुवैसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर पाउँछ ।
आर्थिक अवसरः चीन–अमेरिका सम्बन्ध सुध्रिँदा विश्व व्यापार र लगानी वातावरण स्थिर हुन्छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालको पर्यटन, निर्यात, वैदेशिक लगानी र पूर्वाधार विकासमा पर्न सक्छ । उदाहरणका लागि, विश्व बजारमा अनिश्चितता घटेपछि नेपालको जलविद्युत् व्यापार, हवाई मार्ग विस्तार र पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि अनुकूल वातावरण बन्न सक्छ । साना अर्थतन्त्रहरूले दीर्घकालीन योजना बनाउन पाउने विश्वासिलो अवस्था सिर्जना हुन्छ ।
क्षेत्रीय स्थायित्वः चीन–अमेरिका तनाव दक्षिण एसियामा बढेमा भारत–चीन सम्बन्ध, हिन्द–प्रशान्त रणनीति, तिब्बत, सीमा सुरक्षा र पूर्वाधार परियोजनामा असर पर्न सक्छ । तर संवाद सुदृढ हुँदा क्षेत्रीय ध्रुवीकरण कम हुने सम्भावना रहन्छ । नेपाल कुनै पनि भू–राजनीतिक टकरावको मैदान बन्न चाहँदैन । स्थिर क्षेत्र नै नेपालको दीर्घकालीन हितमा छ ।
विकास साझेदारीको पूरकताः नेपाललाई सडक, ऊर्जा, जलविद्युत्, डिजिटल पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि आधुनिकीकरण र जलवायु अनुकूलनका लागि बहुपक्षीय सहयोग चाहिन्छ । चीनले पूर्वाधार, कनेक्टिभिटी र औद्योगिक क्षमतामा सहयोग गर्न सक्छ । अमेरिकाले शिक्षा, प्रविधि, स्वास्थ्य, संस्थागत सुधार र हरित विकासमा योगदान दिन सक्छ । दुई महाशक्तिबीच तनाव कम हुँदा नेपालले प्रतिस्पर्धात्मक दबाब होइन, पूरक सहयोगको वातावरण पाउन सक्छ । एमसीसी र बीआरआईजस्ता परियोजनालाई पनि यसले सहज बनाउन सक्छ ।
जलवायु र हिमालय सुरक्षाः नेपाल जलवायु परिवर्तनबाट अत्यधिक प्रभावित हिमाली देश हो । हिमनदी पग्लिनु, बाढी, पहिरो र कृषि जोखिम नेपालका गम्भीर चुनौती हुन्। चीन र अमेरिका जलवायु प्रविधि, हरित वित्त र स्वच्छ ऊर्जामा विश्वका प्रमुख शक्ति हुन् । यी दुईबीच जलवायु सहकार्य बढेमा नेपालजस्ता हिमाली देशले ठूलो लाभ लिन सक्छन् ।
बहुपक्षीय व्यवस्थामा सहजताः नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसन, असंलग्नता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा विश्वास गर्ने देश हो । चीन–अमेरिका सम्बन्ध स्थिर हुँदा संयुक्त राष्ट्रसंघ, विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व व्यापार संगठन र जलवायु संयन्त्रमा पनि सकारात्मक वातावरण बन्न सक्छ। यस्तो वातावरण नेपालजस्ता देशका लागि अत्यन्त आवश्यक छ ।
नेपालले के गर्नुपर्छ ?
चीन–अमेरिका सम्बन्धको सुधार नेपालका लागि अवसर हो । तर अवसर उपयोग गर्न स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि र आन्तरिक तयारी चाहिन्छ ।
पहिलो, नेपालले कुनै पनि महाशक्तिको प्रतिस्पर्धामा भावनात्मक पक्षधर बन्नु हुँदैन । संविधान, भूरणनीतिक स्थिति, छिमेकी सम्बन्ध र असंलग्न परम्पराअनुसार सन्तुलित नीति अपनाउनुपर्छ ।
दोस्रो, चीनसँग पारस्परिक सम्मान, एक चीन नीतिप्रतिको स्पष्टता, सीमा शान्ति, पूर्वाधार, व्यापार र पर्यटनमा सहकार्य बढाउनुपर्छ । अमेरिकासँग शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि, उद्यमशीलता र जलवायु साझेदारीलाई मजबुत बनाउनुपर्छ । दुवै सम्बन्धलाई एकअर्काविरुद्ध होइन, नेपालको विकास र स्थायित्वको पूरक आधारका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।
तेस्रो, नेपालले बाह्य अवसरलाई उपयोग गर्न आन्तरिक रूपमा पनि बलियो हुनुपर्छ । नीतिगत स्थायित्व, सुशासन, कूटनीतिक क्षमता विकास र आर्थिक कूटनीतिको संस्थागत संयन्त्र निर्माण नै दीर्घकालीन सफलताको आधार हो ।
चौथो, नेपालले बुझ्नुपर्छ—ठूला शक्तिबीचको सम्बन्ध कहिल्यै स्थायी रूपमा सरल हुँदैन । आज संवाद छ, भोलि मतभिन्नता फेरि तीव्र हुन सक्छ । त्यसैले ‘रणनीतिक धैर्य’ र ‘सन्तुलित सक्रियता’ नेपालको दीर्घकालीन कूटनीतिक मार्ग हुनुपर्छ ।
निष्कर्ष - विश्वले टकराव होइन, सहअस्तित्व खोजिरहेको छ–
बेइजिङमा सम्पन्न सी–ट्रम्प भेटवार्ताले विश्वलाई आशाको सन्देश दिएको छ । जब चीन र अमेरिका प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रणमा राखेर संवादको भाषा बोल्छन्, विश्व अर्थतन्त्र, शान्ति, सुरक्षा र विकास सबैले सकारात्मक संकेत पाउँछन् ।
यो भेटवार्ता कुनै अन्तिम समाधान होइन, तर नयाँ सुरुवातको संकेत हो । ताइवान, व्यापार, प्रविधि र क्षेत्रीय प्रभावका विषयमा विवाद जारी रहनेछन् । तर दुवै देशले संवादलाई जीवित राख्ने र विश्वलाई अनिश्चितताबाट जोगाउने प्रतिबद्धता देखाएका छन् ।
नेपालका लागि यो घटनाक्रम विशेष महत्त्वको छ । चीन–अमेरिका सम्बन्धमा स्थायित्व आउँदा नेपालले सन्तुलित कूटनीति, विकास साझेदारी, क्षेत्रीय शान्ति र जलवायु सहकार्यको लाभ लिन सक्छ । त्यसैले नेपालले यो नयाँ अवसरलाई आत्मविश्वास, स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि र आन्तरिक तयारीका साथ उपयोग गर्न ढिलो गर्नु हुँदैन ।
२१औँ शताब्दीको विश्वलाई नयाँ शीतयुद्ध होइन, नयाँ सहअस्तित्व चाहिएको छ । शक्ति संघर्ष होइन, साझा जिम्मेवारी चाहिएको छ । चीन र अमेरिकाले संवाद, सम्मान र स्थायित्वको बाटो रोजे भने त्यसको लाभ केवल दुई देशले होइन, नेपालजस्ता विकासशील देश र सम्पूर्ण विश्वले पाउनेछ ।