बाबु दुमि राई -------------
ब्लु डायमन्ड सोसाइटीको २५ वर्षे इतिहासमा संस्थापक सुनिलबाबु पन्तको नामसमेत उल्लेख गर्न नसक्ने कस्तो इतिहास लेखिँदै छ?
ब्लु डायमन्ड सोसाइटीले आफ्नो रजत जयन्ती मनाएको छ। अस्ट्रेलियन र नर्वेजियन दूतावासका प्रतिनिधिदेखि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका प्रतिनिधि, सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशदेखि वरिष्ठ पत्रकार र मानव अधिकारकर्मीसम्म यस कार्यक्रममा सहभागी भए। तर, नेपालको लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक अधिकार आन्दोलनको इतिहासमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठेको छ—यो इतिहासको सुरुवात गर्ने संस्थापकलाई नै इतिहासबाट हटाएर कस्तो इतिहास निर्माण गर्न खोजिएको हो?
सन् २००१ मा ब्लु डायमन्ड सोसाइटी स्थापना गर्दा न आजजस्तो सहज सामाजिक वातावरण थियो, न राज्यको संरक्षण, न अधिकारका पक्षमा खुलेर बोल्ने पर्याप्त ठाउँ। समुदायका मानिसहरू डर, हिंसा, बहिष्कार र अपमानबीच बाँचिरहेका थिए। त्यस्तो समयमा संस्था स्थापना गर्ने, समुदायलाई संगठित गर्ने, अधिकारको आवाज उठाउने र राज्यसँग प्रत्यक्ष संघर्ष गर्ने काम सुनिलबाबु पन्त र उहाँसँगै उभिएका प्रारम्भिक अभियन्ताहरूले गरेका थिए।
आज त्यही संस्थाको २५ वर्षे यात्राको उत्सवमा संस्थापकलाई निमन्त्रणा नगर्नु मात्र होइन, उनको नामसमेत उल्लेख नगर्नु सामान्य भुल हो कि इतिहासलाई चयनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास? संस्थाको इतिहास कुनै वर्तमान नेतृत्वको निजी सम्पत्ति होइन। यो समुदायको साझा सम्पदा हो।
विदेशी दूतावास वा दातृ निकायले सुनिल बाबु पन्तलाई नरुचाएको हुन सक्छ। किनकी उहाँले पूर्विय दर्शनको कुरा गर्नुहुन्छ। र सुनिल बाबु पन्तको इतिहास मेटाउन दातृ निकायको बिशेष रुची र योगदान हुनसक्छ। तर नेपालको मानव अधिकार आन्दोलन, न्यायपालिका र पत्रकारितासँग जोडिएका व्यक्तिहरूले पनि इतिहासको यो पक्ष नदेखेझैँ गर्नु झन् गम्भीर प्रश्न हो।
सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश हरि फुयाँल, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगकी लिली थापा, वरिष्ठ अभियन्ता तथा पत्रकारहरू र अन्य अधिकारकर्मीहरूलाई म व्यक्तिगत रूपमा दोषी ठहर गर्न खोजिरहेको छैन। तर उहाँहरूजस्ता व्यक्तिहरूले इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष छुटेको देख्नुभएन कि देखेर पनि प्रश्न उठाउन चाहनुभएन? उहाँहरू त्यहाँ उपस्थित हुँदा संस्थापकको योगदानबारे एक शब्द बोल्न आवश्यक ठान्नुभएन?
के अधिकार आन्दोलनमा पनि दातृ निकायको असन्तुष्टि मोल्न नचाहने मौनता हावी हुँदै गएको हो? के संस्थागत सम्बन्ध जोगाउन इतिहासको सत्यलाई बेवास्ता गर्न मिल्छ? यी प्रश्नको जवाफ आउनुपर्छ।
यो कसैको वर्तमान योगदान अस्वीकार गर्ने अभियान होइन। आज ब्लु डायमन्ड सोसाइटीमा काम गरिरहेका कर्मचारी, अभियन्ता र नेतृत्वको योगदान पनि आफ्नै ठाउँमा महत्त्वपूर्ण छ। तर वर्तमानको योगदान स्वीकार गर्न विगतको योगदान मेटाउनैपर्छ भन्ने छैन। मनिषा ढकाललगायत पछिल्ला वर्षहरूमा संघर्ष गरेका व्यक्तिहरूको भूमिका उल्लेख गर्दा संस्थापकको इतिहास पनि उत्तिकै इमानदारीका साथ अभिलेख गर्न सकिन्छ।
व्यक्ति परिवर्तन हुन सक्छन्, नेतृत्व परिवर्तन हुन सक्छ, तर इतिहास परिवर्तन गरेर कसैको योगदान मेटाउन मिल्दैन।
सुनिलबाबु पन्तको योगदान कुनै व्यक्तिको प्रशंसामा मात्र सीमित छैन। नेपालको लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक अधिकार आन्दोलनलाई संगठित गर्ने, समुदायको आवाजलाई राष्ट्रिय बहसमा पुर्याउने र न्याय तथा राजनीतिक प्रतिनिधित्वका लागि बाटो खोल्ने प्रारम्भिक संघर्षसँग त्यो जोडिएको छ।
त्यसैले मेरो प्रश्न छ—ब्लु डायमन्ड सोसाइटीको २५ वर्षे इतिहास लेख्दा संस्थापकको नामसमेत छुटाउनुको कारण के हो? यो अनजानमा भएको त्रुटि हो भने सच्याइयोस्। जानाजान गरिएको हो भने त्यसको नैतिक र संस्थागत जवाफदेहिता लिइयोस्।
इतिहास कसैको व्यक्तिगत सम्पत्ति होइन। न त कुनै दातृ निकायको स्वीकृतिमा मात्र इतिहास लेखिनुपर्छ। इतिहासको सम्मान गर्नु भनेको सबै योगदानलाई निष्पक्ष रूपमा अभिलेख गर्नु हो—चाहे ती योगदान गर्ने व्यक्ति आज संस्थाको नेतृत्वमा होऊन् वा नहोऊन्।
इतिहास मेटाउने प्रयासमा सहभागी भएर होइन, इतिहासको सत्यको पक्षमा उभिएर मात्र हामी मानव अधिकार र न्यायको पक्षधर भएको दाबी गर्न सक्छौँ।
(बाबु दुमि राई लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक जेनजी अभियन्ता हुन्)
