आत्महत्या आधुनिक समाजको एक गम्भीर र जटिल जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा उभिएको छ। यो केवल एउटा व्यक्तिगत निर्णय वा घटना मात्र नभएर मानिसको मानसिक, सामाजिक, आर्थिक र जैविक पक्षहरूको संयुक्त असर हो।

१. मुख्य मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिहरू :
अत्यधिक मानसिक पीडा र असहायता: व्यक्तिले जब आफ्नो जीवनको मानसिक वा भावनात्मक पीडा सहन सक्ने क्षमताभन्दा बाहिर जान्छ र भविष्यमा कुनै सुधार हुने आशा देख्दैन, तब उसले यसलाई पीडाबाट मुक्ति पाउने अन्तिम उपायका रूपमा देख्न थाल्छ।

संज्ञानात्मक सङ्कुचितता: मानसिक तनावको चरम अवस्थामा व्यक्तिको सोच्ने र समस्या समाधान गर्ने क्षमता साँघुरिन्छ। उसले जीवनका अन्य सकारात्मक विकल्पहरू देख्न सक्दैन।

सम्बन्धविच्छेद र बोझको अनुभूति: मनोवैज्ञानिक थोमस जोइनरका अनुसार,
व्यक्तिले आफू समाज वा परिवारबाट एक्लिएको महसुस गर्नु र आफू अरूका लागि
बोझ बनेको ठान्नुले आत्महत्याको जोखिम बढाउँछ।

आवेगशीलता र आत्म-हानिको क्षमता: अचानक आउने आवेग र लगातारको
मानसिक वा शारीरिक पीडाका कारण मृत्युको भय घट्दै जानुले व्यक्तिलाई आत्म-
हानिको कदम चाल्न सहज बनाउँछ।

२. आधुनिक समाज र उत्पन्न कारकहरू
तीव्र प्रतिस्पर्धा र असफलताको डर: आधुनिक समाजमा सफलताको मानक निकै
उच्च र एकाङ्की बनाइएको छ। अध्ययन, रोजगार वा व्यवसायमा सोचेजस्तो
सफलता नमिल्दा युवाहरू शीघ्र निराशामा जाने गरेका छन्।

डिजिटल एकाकीपन र सामाजिक सञ्जाल: प्रविधिको विकासले मानिसहरूलाई
भर्चुअल रूपमा जोडे पनि वास्तविक भावनात्मक निकटता घटाएको छ। सामाजिक
सञ्जालमा अरूको जीवनसँग तुलना गर्ने बानी र साइबर बुलिङले मानसिक तनाव
बढाएको छ।

पारिवारिक संरचनामा परिवर्तन: एकल परिवारको अवधारणा र व्यस्त जीवनशैलीका
कारण मानिसहरूले आफ्ना भावना र पीडा साझा गर्ने सुरक्षित वातावरण वा बलियो
सामाजिक सहयोग प्रणाली पाउन छाडेका छन्।

मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण: अझै पनि धेरै समाजमा डिप्रेसन वा
मानसिक समस्याबारे खुलेर कुरा गर्नुलाई कमजोरी वा लज्जाको विषय मानिन्छ,
जसले गर्दा व्यक्तिले समयमै विशेषज्ञको सहयोग लिन सक्दैन।

आत्महत्या एक गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्या हो, जसका सामाजिक, भावनात्मक र
आर्थिक परिणामहरू निकै व्यापक हुन्छन्। विश्वभर हाल वार्षिक ७ लाख २०
हजारभन्दा बढी आत्महत्या हुने गरेको अनुमान गरिएको छ र हामीलाई थाहा छ
कि प्रत्येक आत्महत्याले अन्य धेरै मानिसहरूलाई गहिरो प्रभाव पार्छ। आत्महत्या
विश्वभरका व्यक्ति तथा समुदायहरूलाई प्रभावित पार्ने एक महत्वपूर्ण विश्वव्यापी
मुद्दा बनेको छ।
आत्महत्यासम्बन्धी दृष्टिकोण वा बुझाइमा परिवर्तन ल्याउने प्रयासको उद्देश्य
व्यक्ति, समुदाय, संघ-संस्था र सरकारहरूलाई आत्महत्या तथा आत्महत्यासम्बन्धी
व्यवहारबारे खुला र इमानदार छलफलमा संलग्न हुन प्रेरित गर्नु हो। यस्ता
महत्वपूर्ण संवादहरूको थालनी गरेर हामी अवरोधहरू हटाउन, जनचेतना जगाउन
तथा समझदारी र सहयोगमा आधारित उत्कृष्ट संस्कारको निर्माण गर्न सक्छौं।
आत्महत्या रोकथामसम्बन्धी बुझाइ र सचेतनाको सन्दर्भमा हरेक राष्ट्र, समुदाय र
व्यक्ति फरक-फरक चरणमा छन्। तपाईं जुनसुकै अवस्थामा भए पनि, 'विश्व
आत्महत्या रोकथाम दिवस' मा सहभागी हुने धेरै उपायहरू छन्।

सबैको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्न हामीले विभिन्न गतिविधि तथा स्रोत-
साधनहरू तयार पारेका छौं। चाहे तपाईं आत्महत्या रोकथामबारे भर्खरै सिक्न थाल्दै
हुनुहुन्छ वा यससम्बन्धी पैरवीमा गहिरो रूपमा संलग्न हुनुहुन्छ, यो महत्त्वपूर्ण

अभियानमा योगदान पुर्‍याउने र सहयोग गर्ने अवसरहरू तपाईंका लागि उपलब्ध
छन्।
यी पक्षहरूलाई सम्बोधन गर्दै र विभिन्न क्षेत्रहरूबीच सहकार्य गरेर, हामी एउटा
यस्तो सहयोगी र सहानुभूतिपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्छौं जहाँ आत्महत्या रोक्न
सकिन्छ र प्रत्येक व्यक्तिले आफूलाई सम्मानित तथा बुझिएको महसुस गर्छन्।
हरेक संवाद—चाहे त्यो जतिसुकै सानो किन नहोस्—एउटा सहयोगी र समझदार
समाज निर्माणमा योगदान पुर्‍याउँछ। हामी सबै मिलेर सकारात्मक परिवर्तन
ल्याउन सक्छौं र यस्तो भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्छौं जहाँ आत्महत्या
रोकथामलाई प्राथमिकता दिइन्छ तथा प्रत्येक व्यक्तिले आफूलाई उपयुक्त हुने
सहयोग प्राप्त गर्न आवश्यक साथ र समर्थन पाउँछन्।
आजको द्रुत गतिको जीवनमा, डिप्रेसन, तनाव, एक्लोपन, सम्बन्धमा तनाव र अन्य
परिस्थितिहरूले मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ।
कहिलेकाहीं, मानिसहरू आफ्ना समस्याहरू कसैसँग साझा गर्न असमर्थ हुन्छन् र
एक्लो महसुस गर्न थाल्छन्। यस समयमा, परिवार, साथीभाइ र समाजको भूमिका
महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस (WSPD) विश्वभरि १० सेप्टेम्बर २०२६, बिहीबारका
दिन मनाइन्छ। 'इन्टरनेसनल एसोसिएसन फर सुसाइड प्रिभेन्सन' (IASP) र 'विश्व
स्वास्थ्य संगठन' (WHO) को संयुक्त आयोजनामा ​​मनाइने यो वार्षिक दिवसले
आत्महत्या रोकथाम र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना अभिवृद्धिमा जोड
दिन्छ। २०२६ को नारा र मुख्य विषय: नारा - "आत्महत्यासम्बन्धी दृष्टिकोणमा
परिवर्तन" (सन् २०२४–२०२६ का लागि त्रिवर्षीय नारा); कार्यका लागि आह्वान -
"संवादको सुरुवात गरौं"; उद्देश्य - मौनता, सामाजिक कलंक (stigma) र पूर्वाग्रहपूर्ण

दृष्टिकोणको संस्कृतिबाट माथि उठेर खुलापन, सक्रिय सहयोग र सहानुभूतिपूर्ण
वातावरणतर्फ अघि बढ्नु। यसले खुला संवादमार्फत अवरोधहरू हटाउन,
व्यक्तिहरूलाई आवश्यक हेरचाहसँग जोड्न र मानसिक स्वास्थ्य सेवामा
पहुँचसम्बन्धी नीतिगत परिवर्तनहरूलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा जोड
दिन्छ। मुख्य उद्देश्यहरू: सामाजिक कलंक न्यूनीकरण - मानसिक स्वास्थ्य
समस्या र आत्महत्याको सोचबारे हुने छलफललाई सामान्यीकरण गर्दै समयमै
मद्दत खोज्ने बानीलाई प्रोत्साहन गर्ने; शिक्षा र रोकथाम - समयमै गरिने हस्तक्षेप,
सामुदायिक सहयोग र सहज पहुँचयोग्य हेरचाहमार्फत आत्महत्या रोक्न सकिन्छ
भन्नेबारे सचेतना जगाउने; नीतिगत पैरवी - मानसिक स्वास्थ्य सेवा तथा
संकटकालीन प्रतिकार्य संरचनाहरूका लागि बजेट वा लगानीलाई प्राथमिकता दिन
सरकार र स्वास्थ्य सेवा प्रणालीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने।
त्यसैले विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर १० मा मनाइन्छ।
आवश्यक परेमा मद्दत लिन हिचकिचाउनु हुँदैन। यस लेखमा, हामी तपाईंलाई विश्व
आत्महत्या रोकथाम दिवसको इतिहास, महत्व र विषयवस्तुको बारेमा बताउनेछौं।

यो दिन कहिले र किन मनाइन्छ?

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर १० मा मनाइन्छ। यो दिन
मनाउनुको मुख्य उद्देश्य आत्महत्याको गम्भीर समस्याको बारेमा चेतना जगाउनु
र यसलाई रोक्न सामूहिक प्रयासहरूलाई प्रवर्द्धन गर्नु हो।

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको उद्देश्य मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा चेतना
जगाउनु र मानिसहरूलाई मानसिक स्वास्थ्य एक स्वास्थ्य समस्या हो र मद्दत
खोज्नु सामान्य हो भनेर बुझाउनु हो।
इतिहास
विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस पहिलो पटक हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १०, २००३ मा
मनाइयो। आत्महत्या रोकथामका लागि अन्तर्राष्ट्रिय संघले यो दिनको सुरुवात
गरेको थियो। पछि, विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि यस पहललाई समर्थन गरेको
थियो।

यो दिन किन मनाउनु पर्छ?

आज, धेरै मानिसहरू एक्लोपन, तनाव, डिप्रेसन, आर्थिक दबाब, जागिरसँग सम्बन्धित
कठिनाइहरू, पारिवारिक समस्याहरू, र सम्बन्धमा दूरी वा तनावसँग संघर्ष गरिरहेका
छन्। धेरै मानिसहरू आफ्ना समस्याहरू अरूसँग साझा गर्न असमर्थ छन्।
रोकथाम र भावी दिशा
खुला संवाद र सचेतना: मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा समाज, विद्यालय र
परिवारमा खुला छलफल गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ।

सहानुभूतिपूर्ण सुनाइ: कुनै व्यक्ति निराश वा तनावमा देखिएमा उसको कुरालाई
बेवास्ता नगरी सहानुभूतिपूर्वक सुन्ने र सहारा दिने।

व्यावसायिक सहयोगको पहुँच: मनोपरामर्श र हेल्पलाइन सेवाहरूलाई सहज र
सर्वसुलभ बनाउने।

जीवनोपयोगी सीप: बालबालिका तथा युवाहरूलाई सानैदेखि तनाव व्यवस्थापन,
असफलता सहन सक्ने क्षमता (Resilience) र समस्या समाधानका सीपहरू
सिकाउने।
आत्महत्या रोकथाम दिवसको उद्देश्य यो मौनता तोड्नु हो। यस दिन,
मानिसहरूलाई आफ्ना समस्याहरूको बारेमा कुरा गर्न र आवश्यक परेमा परिवार,
साथीभाइ वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूबाट मद्दत लिन प्रोत्साहित गरिन्छ।
यो दिन मनाउनुको उद्देश्य मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा कुरा गर्नु कति महत्त्वपूर्ण
छ भनेर सम्झाउनु हो। व्यक्तिको समस्या सुन्नु, बुझ्नु र समयमै मद्दत प्रदान
गर्नु आत्महत्या रोकथामको लागि महत्त्वपूर्ण कदम हुन सक्छ।

यद्यपि, यो दिन सेप्टेम्बर १० मा मात्र सीमित छैन; यसले मानसिक स्वास्थ्यको
बारेमा जागरूकता र संवेदनशीलता बढाउन वर्षभरि सन्देशको रूपमा पनि काम
गर्दछ।