परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था र आधुनिक राज्य—जसलाई प्रायः सामाजिक व्यवस्थाका स्तम्भ भनिन्छ। तर तिनीहरू वास्तवमा के हुन् भनेर विरलै चिनिन्छन्स् पहिलो प्रयोगशाला जहाँ मानिसहरूले अधिकारलाई कसरी पालना गर्ने र पालना गर्ने भनेर सिक्छन्। नागरिकहरूले मतदान गर्न सिक्नुभन्दा धेरै अघिदेखि
नै आज्ञा पालन गर्न सिक्छन्।
अनुरूपतालाई सद्गुणको रूपमा, मौनतालाई अनुशासनको रूपमा र अनुपालनलाई नैतिक परिपक्वताको रूपमा प्रशंसा गरिन्छ। यस व्यवस्थाको शिक्षामा, आज्ञाकारितालाई केवल प्रोत्साहन मात्र गरिएको छैन तर आन्तरिक रूपमा लिइन्छ। तर लोकतन्त्र आज्ञाकारितामा मात्र टिक्दैन। जब आज्ञाकारितालाई आफैंमा बाधा
पुर्‍याउन आवश्यक हुन्छ तब यो बुझाइमा निर्भर गर्दछ।
इतिहासले हामीलाई सम्झाउँछ कि प्रभुत्वले आफूलाई तानाशाहीको रूपमा विरलै घोषणा गर्छ। यो प्रायः बुट र आदेशको आवाजको साथ होइन, बरु चुपचाप आउँछ—कानून, परम्परा, प्रक्रिया र दिनचर्याको पोशाकमा। जब आज्ञाकारितालाई निर्विवाद नैतिक गुणको रूपमा स्वीकार गरिन्छ, शक्तिले आफूलाई जवाफदेहिताबाट
मुक्त गर्छ र आफूलाई सामान्य ज्ञानको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यो त्यो क्षण हो जब असहमति लोकतन्त्रको लागि बाधा होइन, तर यसको अन्तिम उपाय बन्छ।
सामाजिक र राजनीतिक जीवनमा असहमति अपवाद होइनस यो यसको आधारभूत सिद्धान्त हो। अनाज्ञाकारिता - जब यो सामूहिक, तर्कसंगत र नैतिक रूपमा आधारित हुन्छ - त्यो प्रक्रिया हो जसद्वारा नागरिकहरूले शक्तिको जरा गाडेको तहबाट आफ्नो एजेन्सी पुनस् प्राप्त गर्छन्।
लोकतन्त्रहरू चुनावमा धाँधली हुँदा मात्र पतन हुँदैनन्स जब आज्ञाकारिताले सहभागितालाई प्रतिस्थापन गर्छ, जब असहमतिलाई अवैध घोषित गरिन्छ, र जब शक्तिमाथि प्रश्न उठाइन्छ, कर्तव्य होइन, खतराको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ तब पनि तिनीहरू क्षय हुन्छन्।
यो क्षय धेरै चाँडै सुरु हुन्छ। परिवारहरू लोकतान्त्रिक सरोकारहरू सिक्ने ठाउँ बन्छन् जब तिनीहरूले ठूलो संवाद, वा कुनै पनि प्रकारको कुराकानीको लागि ठाउँ छोड्छन्। स्कूलहरू आफ्नो नागरिक जिम्मेवारीमा असफल हुन्छन् जब तिनीहरूले आलोचनात्मक नागरिकहरूको सट्टा अनुशासित विद्यार्थीहरू मात्र उत्पादन गर्छन्। युवाहरूलाई प्रश्न गर्नुको सट्टा सम्झन, चुनौती दिनुको सट्टा अनुरूप हुन तालिम दिने शिक्षाले व्यवस्था सिर्जना गर्न सक्छ, तर लोकतन्त्र होइन।
मौनतालाई परिपक्वतासँग भ्रमित गर्ने समाजले नियमहरू कसरी पालना गर्ने भनेर जान्ने नागरिकहरू सिर्जना गर्दछ, तर अन्यायलाई कसरी चुनौती दिने भनेर जान्दैन।
यो तर्क सार्वजनिक जीवनमा पनि फैलिन्छ। असहमतिलाई देशद्रोहको रूपमा पुन: परिभाषित गर्दा र विरोधलाई अवांछित आवाजको रूपमा खारेज गर्दा लोकतन्त्रले आफूलाई कमजोर बनाउँछ। यस्तो समयमा, चुनाव जारी रहन्छ, संविधान जीवित रहन्छ, र संस्थाहरू काम गर्छन् - तर लोकप्रिय सार्वभौमिकता ओइलाउँछ। बाँकी रहेको कुरा सहभागिता बिनाको प्रक्रिया, न्याय बिनाको व्यवस्था र एजेन्सी बिनाको
नागरिकता हो।

त्यसकारण, नैतिक अवज्ञा केवल प्रतीकात्मक मात्र होइनस यो पुनर्संरचनाको राजनीतिक कार्य पनि हो। यसले प्रमुख कथाहरूलाई बाधा पुर्‍याउँछ, सहमति भित्र लुकेका बहिष्कारहरूलाई उजागर गर्छ, र राजनीतिक क्षेत्रलाई पुनस् खोल्छ। यसैकारण प्रश्नहरूलाई प्रायः खतराको रूपमा हेरिन्छ।
जिज्ञासाले वंशानुगत शक्तिलाई अस्थिर बनाउँछ—र यो त्यो कोसेढुङ्गा हो जहाँ यो बुझ्नुपर्छ कि सकिन भनेर सोध्नु आफैंमा प्रभुत्वको अस्वीकार हो। र जब अनुशासनको नाममा प्रश्नहरू मौन गरिन्छ, लोकतन्त्र केवल रूपमा बाँच्दछ, व्यवहारमा होइन। आज्ञाकारिता अन्यायमा मौन साझेदार बन्छ।
नेपाल, भारत, संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपमा अधिनायकवादी लोकप्रियताको पुनरुत्थानलाई प्रायः उदार लोकतन्त्रबाट नाटकीय ब्रेकको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, तर वास्तविकतामा, यो होइन। यसलाई लोकतन्त्र भित्रको क्षयको रूपमा राम्रोसँग बुझिन्छ—एक क्षय जुन बाहिरबाट आक्रमण गर्दैन, बरु भित्रबाट क्षय हुन्छ।
चुनाव जारी रहन्छ, अदालतहरू सञ्चालन हुन्छन्, संसदहरू बस्छन्, तर तिनीहरूको आत्मा र सार सुकिसकेको हुन्छ। बाँकी रहेको प्रक्रियागत खोल मात्र हो, जुन राजनीतिले टिकाउँछ जसले प्रामाणिकताको ढोंग गर्दै आज्ञाकारिताको माग गर्छ।
लोकप्रियतावादी नेताहरूले लोकतान्त्रिक रूपहरू विरलै खारेज गर्छन्स तिनीहरू तिनीहरूलाई नयाँ उद्देश्यका लागि अनुकूलन गर्छन्। संस्थाहरू भत्काइँदैनन्, बरु अनुशासित हुन्छन्। जनताको भाषा अनुरूपता लाद्ने उपकरण बन्छ, र असहमति विश्वासघातमा परिणत हुन्छ। राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक आक्रोश र निरन्तर संकटको भाषाले यी सबैको लागि नैतिक आवरण प्रदान गर्दछ। शासनले आफूलाई कुण्ठित घोषणा गर्दछ र यसरी असाधारण उपायहरूलाई जायज ठहराउँछ। यस वातावरणमा, आलोचनालाई तोडफोडको कार्य घोषित गरिन्छ, र हल्का अवज्ञालाई पनि देशद्रोहको रूपमा लेबल गरिन्छ।
यो तर्क नेपालमा विशेष गरी स्पष्ट छ।
आज्ञाकारितालाई देशभक्तिको रूपमा प्रचार गरिएको छ।
असहमतिलाई अवफादारी, आलोचनात्मक सोचलाई अभिजात वर्ग वा शहरी नक्सलवादको रूपमा लेबल गरिएको छ, र अल्पसंख्यक अधिकारको मागलाई राष्ट्रिय सुरक्षाको लागि खतराको रूपमा लेबल गरिएको छ।
वैधानिकता अब संवैधानिक नैतिकताबाट कम र बहुमतको भावनाबाट बढी प्राप्त भएको छ।
विश्वविद्यालयहरूलाई लाइन पालना गर्न दबाब दिइन्छ, मिडियालाई आत्म सेन्सरशिप तर्फ धकेलिन्छ, र नागरिक समाजलाई शंकाको नजरले हेरिन्छ।
अधिकारको रक्षा गर्नुको सट्टा, कानून प्रायः धम्की दिने उपकरण बन्छ।
यो आज्ञाकारिता प्रणालीको नाममा होइन, तर काल्पनिक राष्ट्रको नाममा माग गरिएको हो, कुनै तर्कलाई स्वीकार नगर्ने राष्ट्र।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा, अधिनायकवादी लोकतन्त्रले विरोधाभासी मुखौटा लगाउँछ।
यसले स्वतन्त्रताको भाषा बोल्छ, तर स्वतन्त्रता सम्भव बनाउने संस्थाहरूमा आक्रमण गर्छ। चुनावहरू केवल तब स्वीकार्य हुन्छन् जब तिनीहरूले शक्ति पुष्टि गर्छन्। अदालत, पत्रकार र विज्ञहरू असहमत हुँदा षड्यन्त्रकारीको रूपमा लेबल गरिन्छ। संरचनात्मक सुधारको ठाउँमा निरन्तर आक्रोश आउँछ। यहाँ, राज्यबाट कम र नेता र उनको निर्मित कथाबाट बढी आज्ञाकारिताको माग गरिएको छ - यो अवस्था नेपालको अवस्थासँग मिल्दोजुल्दो छ।

युरोपमा, विशेष गरी यसको पूर्वी र दक्षिणी भागहरूमा, अधिनायकवादी लोकतन्त्र आर्थिक असुरक्षा र सांस्कृतिक चिन्तामा फस्टाउँछ। आप्रवासी, अल्पसंख्यक र असहमति राख्ने बुद्धिजीवीहरूलाई सुविधाजनक शत्रु बनाइन्छ। लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कायम रहन्छन्, तर तिनीहरूको नैतिक आधार क्षय हुन्छ। बाँकी रहेको कुरा डरले सञ्चालित प्रक्रियागत ढाँचा हो। सीमा, परम्परा र काल्पनिक एकरूपताको रक्षा गर्ने नाममा आज्ञाकारितालाई जायज ठहराइन्छ।
यी सबै सन्दर्भहरूमा एउटा साझा तर्क काम गर्छ, असहमतिलाई केवल तब मात्र सहन सकिन्छ जब यो हानिरहित, छरिएको, वा यति सानो छ कि यसलाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ। विरोधहरूलाई न्यूनतम र अनुमति दिइन्छ, प्रतिरोधलाई व्यवस्थित गरिन्छ, अस्वीकृतिलाई अपराधीकरण गरिन्छ। नागरिकहरूलाई आफ्नो रिस पोख्न अनुमति दिइन्छ, तर संगठित हुनबाट रोकिन्छ। रिसलाई परिवर्तनको लागि शक्तिको रूपमा होइन, केवल क्याथार्सिस (भावनात्मक आउटलेट) को रूपमा स्वीकार गरिन्छ। सन्देश स्पष्ट छ, गुनासो गर्नुहोस्, तर अर्थपूर्ण रूपमा शक्तिलाई चुनौती नदिनुहोस्।
यो समकालीन अधिनायकवादको शान्त प्रतिभा हो। यसले सबैलाई मौन गर्दैन, यसले असहमतिलाई थकाउँछ, अलग गर्छ र नियन्त्रण गर्छ। नियन्त्रित आक्रोशलाई अनुमति दिएर, यसले असहमतिको राजनीतिक किनारलाई कुँद्छ। प्रतिरोधलाई टुक्राटुक्रा पारेर, यसले एकतालाई दबाउँछ।
कानूनलाई हतियार बनाएर, यसले दमनलाई दिनचर्या बनाउँछ - सम्मानजनक पनि।
व्यवस्था जस्तो देखिने कुरा वास्तवमा लोकतान्त्रिक कल्पनाको सावधानीपूर्वक संकुचन हो। त्यसकारण, खतरा केवल बलियो नेताहरूको उदय होइन, तर साहसको अभाव भएको लोकतन्त्रको सामान्यीकरण हो।

जब अस्वीकारलाई रोगजनक बनाइन्छ र अनुपालनलाई नैतिक बनाइन्छ, नागरिकहरूले सहिष्णुतालाई सद्गुण र सावधानीलाई बुद्धिको लागि गल्ती गर्न थाल्छन्। समय बित्दै जाँदा, डरले तर्कको भाषामा आफूलाई व्यक्त गर्न थाल्छ। आज लोकतन्त्रको रक्षा गर्नु भनेको केवल यसको संस्थाहरूको रक्षा गर्नु मात्र होइन, तर सामूहिक रूपमा, सार्वजनिक रूपमा र माफी बिना होइन भन्ने नैतिक वैधतालाई पुनस् प्राप्त गर्नु हो। यसको अर्थ असहमति उपद्रव होइन तर स्वतन्त्र समाजको जीवनरक्त हो भनेर जोड दिनु हो।
१९६० को दशकका सामाजिक सिद्धान्तकारहरूले हामीलाई यो गतिशीलतालाई असहज स्पष्टताका साथ बुझ्न मद्दत गर्छन्।हर्बर्ट मार्कुसले कसरी उन्नत समाजहरूले असहमतिलाई हानिरहित रूपहरूमा ढाकछोप गरेर सहमति निर्माण गर्छन् भन्ने बारेमा चेतावनी दिए। सी. राइट मिल्सले लोकतान्त्रिक विकल्पहरूको रंगमञ्च पछाडिको अभिजात वर्गको सम्बन्धलाई उजागर गरे। फ्रान्ज फानोनले कसरी प्रभुत्वले शासितहरूको मनोविज्ञानलाई हेरफेर गर्छ, आज्ञाकारितालाई आत्म-अनुशासनमा रूपान्तरण गर्छ भनेर देखाए। हन्ना एरेन्ड्टले अन्यायपूर्ण प्रणालीहरूको सरल आज्ञाकारिताले नैतिक विपत्ति निम्त्याउन सक्छ भनेर कसरी व्याख्या गरे। मिशेल फुकल्टले प्रदर्शन गरे कि आधुनिक शक्ति बलद्वारा कम र मापदण्डहरूद्वारा बढी काम गर्छ ( जुन उचित, जिम्मेवार, र सम्मानजनक मानिन्छ।
मानिसहरूले तानाशाही चाहना गरेको कारणले होइन, बरु बाल्यकालदेखि नै आज्ञाकारितालाई नैतिक बनाइएको कारणले अधिनायकवादी लोकतन्त्र फस्टाउँछ। अनुशासनलाई जिम्मेवारी, मौनतालाई परिपक्वता र धैर्यलाई सद्गुणसँग तुलना गरिएको छ। असमानता बढ्दै जाँदा, निगरानी फैलिँदै जाँदा र असहमतिलाई अवैध घोषित गरिँदै जाँदा पनि नागरिकहरूलाई प्रणालीमा विश्वास गर्न, कानूनको पालना गर्न र आफ्नो पालो पर्खन भनिएको छ।
यसको विपरीत, १९६० को दशकको तथाकथित अनाज्ञाकारी पुस्ताले कुनै रोमान्टिक आशावाद प्रदान गर्दैन, बरु एउटा कडा चेतावनी दिन्छस् जब असहमतिलाई यसको वैधताबाट वञ्चित गरिन्छ, लोकतन्त्र केवल रूपमा बाँच्दछ, सारमा होइन। त्यो दशकको विरासत विद्रोहको सम्झना होइन, बरु अधूरो नैतिक परियोजनाको सूचक हो। आजका समस्याहरू - चाहे अधिनायकवादी लोकतन्त्र होस्, निगरानी पूँजीवाद होस्, स्थायी आपतकाल होस्, वा आर्थिक अनिश्चितताले नयाँ प्रकारको आज्ञाकारिताको माग गर्दछ। धैर्य गर्नुहोस्, अनुशासित हुनुहोस्, असहज प्रश्नहरू नगर्नुहोस्। भाषा परिवर्तन भएको छ, तर अपेक्षा उस्तै छ।
आजको त्यो अवज्ञाकारी पुस्ताको भावनालाई पुन: प्राप्त गर्नुको अर्थ उनीहरूको इशारा वा नाराहरूको नक्कल गर्नु होइन, बरु उनीहरूको साहसलाई पुन: आविष्कार गर्नु हो - ज्वारभाटा विरुद्ध सोच्ने साहस, धारा विरुद्ध पौडी खेल्ने साहस, र झूटा एकताको नाममा माग गरिएको आज्ञाकारितालाई अस्वीकार गर्ने साहस। १९६० को दशकका विद्रोहहरू युवाहरूको लापरवाही थिएनन्, तर शक्ति, अधिकार र लोकतन्त्रको गहिरो पुनर्विचारमा आधारित थिए।
नागरिक अधिकार आन्दोलनदेखि युरोप र विश्वव्यापी दक्षिणका विद्यार्थी आन्दोलनहरूसम्म, असहमतिलाई लोकतान्त्रिक आवश्यकताको रूपमा सिद्धान्तबद्ध गरिएको थियो। यी सबै हस्तक्षेपहरूले एउटा साझा सूत्र साझा गरे, प्रणालीलाई पवित्र मान्न अस्वीकार गर्नु। तिनीहरूले जोड दिए कि लोकतन्त्र केवल प्रक्रियाहरू मार्फत मात्र होइन, तर अधिकारमाथि प्रश्न उठाउन र अन्यायलाई विघटन गर्न इच्छुक नागरिकहरू मार्फत बाँच्दछ।

आज, असहमतिलाई अव्यवस्थाको रूपमा र असहमतिलाई अवफादारीको रूपमा पुन: परिभाषित गरिएको छ। एकताको भाषा लोकतन्त्रलाई गहिरो बनाउन होइन तर यसलाई मौन बनाउन प्रयोग भइरहेको छ। समर्पणको बदलामा स्थिरताको प्रतिज्ञा गरिएको छ, र अन्यायले प्रणालीको भाषामा धाराप्रवाह बोल्न सिक्छ।
हामी सामूहिक रूपमा यो सरल सत्यलाई पुनस् पुष्टि गरौंस् असहमति बिनाको लोकतन्त्र स्थिरता होइन, यो स्थिरता हो र स्थिरता अन्ततः क्षयमा पुर्‍याउँछ।
जब आज्ञाकारितालाई नागरिक सद्गुण बनाइन्छ, अन्याय पछि हट्दैनस यसले आफूलाई अनुशासित, सम्मानजनक र खतरनाक रूपमा सुरक्षितको रूपमा पुन: स्थापित गर्दछ।