सिनामंगल, काठमाडौं। सबै नेपालीहरूको लागि सबैभन्दा ठूलो उत्सव दशैं हो। यस अवसरले सम्पूर्ण
परिवारलाई एकसाथ ल्याउँछ, स्वादिष्ट खानाको आनन्द लिन्छ र ठूलाबडाहरू, विशेष
गरी हजुरबा हजुरआमा र आमाबाबुबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद प्राप्त गर्दछ।
दशैंको समयमा, ठूलो संख्यामा मानिसहरूले मासु र विभिन्न मांसाहारी
परिकारहरूको आनन्द लिएर उत्सवको भावनालाई अँगाल्छन्।
यो पाककला परम्परालाई तथ्याङ्कीय तथ्याङ्कले पुष्टि गर्छ। दशैं धार्मिक पशु
बलि मार्फत देवता र देवीदेवताहरूको पूजा गर्न समर्पित पर्व हो, जसमा मानिसहरूले
पवित्र मासुलाई प्रसादको रूपमा खान्छन्। यस पूजामा नौ देवीदेवताहरूलाई सम्मान
गरिन्छ, जसमध्ये धेरैलाई पशु बलि मार्फत पूजा गरिन्छ। धेरैजसो घरपरिवारमा
उनीहरूको व्यक्तिगत र सांस्कृतिक विश्वासका आधारमा बोका, च्यांग्रा, भेडा, खसी,
हाँस र रांगा बलि दिने परम्परा छ।
सबै मांसाहारीहरूका लागि, दशैंमा मासु उनीहरूको पहिलो मनपर्ने खाना हो।
वास्तवमा, दशैं र मासु, विशेष गरी मांसाहारीहरूका लागि, पर्यायवाची हुन्।
परम्परागत रूपमा, जनावरहरू, विशेष गरी खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडा रांगा, सुँगुर, परेवा
र हाँसहरू मन्दिरहरूमा बलि दिइन्छ, र मानिसहरूले मासु खाँदा तिनीहरूको रगत
देवताहरूलाई चढाइन्छ।

कुलीन वर्गदेखि दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर व्यक्तिहरूसम्म, दशैं मनाउने परम्परामा
मासुको सेवन समावेश छ। आर्थिक अवस्थाको आधारमारांगा,बोका, च्यांग्रा,
भेडाखसीको मासु किन्न नसक्नेहरूका लागि, कुखुरा एक व्यवहार्य विकल्प बन्छ।
आर्थिक कठिनाइहरूको बाबजुद पनि, मानिसहरूले मासुको आनन्द लिएर र
कहिलेकाहीं ऋण लिएर पनि दशैं उत्साहपूर्वक मनाउँछन्। बालबालिकाहरू,
उत्साहपूर्वक दशैंलाई "मांसाहारी पर्व" भन्छन्। "दशैंमा मासु खानुपर्छ" (दशैंमा मासु
खानुपर्छ) भन्ने विश्वास छ, जसले यसलाई उत्सवको अभिन्न अंग बनाउँछ।
तथ्याङ्कले दशैंको समयमा मासुको सेवनको बारेमा एक चकित पार्ने सत्य प्रकट
गर्दछ। विश्वास गर्न गाह्रो छ, तर नेपालीहरूले सामूहिक रूपमा १५ दिने दशैं पर्वमा
१०० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको मासु, विशेष गरी बाख्राको मासु उपभोग गर्छन्।
हाल नेपालमा प्रतिव्यक्ति वार्षिक मासु खपत २१ किलोग्राम पुगेको छ, जसमध्ये
धेरैजसो चाडपर्वको समयमा खपत हुन्छ। खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) ले
प्रतिव्यक्ति प्रतिवर्ष १४ किलोग्रामको न्यूनतम मासु खपत निर्देशिका तोकेको छ, र
यस सन्दर्भमा, नेपालीहरूले यो मापदण्डलाई पार गर्छन्, जसले औसत भन्दा बढी
मासु खपतलाई संकेत गर्दछ। दशैंको समयमा, मासुको खपत अन्य समयको
तुलनामा उच्चतम हुन्छ, जसले चाडपर्वको महत्त्वलाई जोड दिन्छ।
दशैंको समयमा देशभरि लगभग ४० लाख खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडा खपत गरिन्छ।
चाडपर्वको समयमा बलिदान दिइने जनावर र कुखुराको कुल संख्याको कुनै
आधिकारिक तथ्याङ्क उपलब्ध नभए पनि, देवी दुर्गालाई खुसी पार्न र देशभरि
दशैंको समयमा आयोजना हुने भोजहरूको लागि मासु प्रदान गर्न ४० लाखभन्दा
बढी खसी, बोका, च्यांग्रा, भेडाहजारौं भैंसी, परेवा र हाँसको बलि दिइने अनुमान
गरिएको छ।

विगतका वर्षहरूमा, देशका गाउँहरूबाट खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडा सङ्कलन गर्न
कठिनाइ भएकाले व्यापारीहरूले भारतबाट खसी आयात गर्थे, तर पछिल्ला केही
वर्षदेखि कडा क्वारेन्टाइन प्रावधानका कारण उनीहरूले जिल्लाका विभिन्न
भागहरूबाट खसी सङ्कलन गर्दै आएका छन्।
उपत्यकामा बेचिनेखसीहरू इटहरी, कोहलपुर, नेपालगञ्ज, दाङ, सल्यान, मोरङ, सुर्खेत,
उदयपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, धादिङ, मकवानपुर र नुवाकोट लगायतका जिल्लाहरूबाट
ल्याइएको हुन्छ। पहाडी बाख्राहरू मनाङ, मुस्ताङ र डोल्पा लगायतका पहाडी
जिल्लाहरूबाट मात्र आपूर्ति गरिन्छ।
विगत दुई वर्षदेखि, नेपाल-भारत सीमामा क्वारेन्टाइनको व्यवस्था कडा पारिएपछि,
व्यापारीहरूले देशका विभिन्न भागहरूबाट काठमाडौं उपत्यकामा बाख्रा र पहाडी
खसीआपूर्ति गर्दै आएका छन्। उपत्यकाका व्यापारीहरूले उपत्यकाका मुख्य बजारहरू
जस्तै कलङ्की, टुकुचा, सल्लाघारी, भक्तपुरमा खसी, बोका, च्यांग्रा, भेडाबेच्छन्।
नेपालको घरेलु बजारले हाल पशुधनको स्थानीय माग लगभग पूरा गर्न सक्षम छ,
जबकि केही वर्ष अघिसम्म मानिसहरूले आफ्नो मासुको माग पूरा गर्न तिब्बत र
भारतबाट आयातमा निर्भर हुनुपर्थ्यो। सरकारले पहिले नै घोषणा गरिसकेको छ कि
देश मासु र मासुसँग सम्बन्धित वस्तुहरूको सन्दर्भमा आत्मनिर्भर भएको छ।
यद्यपि, आजको मितिसम्म भारतबाट खसी, बोका, च्यांग्रा, भेडार भैंसी र तिब्बतबाट
पहाडी खसीहरू धेरै कम संख्यामा आयात भइरहेका छन्।
अस्वस्थ बाख्रा। त्यसैले, पौष्टिक मासु उपभोगको लागि खसी, बोका, च्यांग्रा,
भेडाखरिद गर्दा उपभोक्ताहरूले सावधानी अपनाउनुपर्छ। यदि तपाईं मासुको लागि
खसीको बजारमा हुनुहुन्छ भने, स्पष्ट रूपमा 'हरियो' सिङ भएका खसीहरूलाई
प्राथमिकता दिनुहोस्। किनमेल गर्दा सिङको रंगको मूल्याङ्कन नगर्दा तपाईं ठगीको

शिकार हुन सक्नुहुन्छ। सरकारले शुद्ध र स्वस्थ मासुको लागि हरियो चिन्ह
भएका खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडाहरू किन्न सल्लाह दिन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा
अस्वस्थ बाख्राहरूको बिक्री नियन्त्रण गर्ने प्रयासमा, पशुधन सेवा विभागले अभियान
सुरु गरेको छ। अभियानमा पशु र मानव स्वास्थ्य दुवैलाई प्राथमिकता दिँदै,
सिङहरूमा 'हरियो' चिन्ह भएका स्वस्थ खसीहरू र 'रातो' चिन्ह भएका अस्वस्थ
खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडाहरू पहिचान गर्ने समावेश छ। पशु चिकित्सक र प्राविधिक
कर्मचारीहरूको टोलीले काठमाडौं उपत्यकाभरिका विभिन्न सङ्कलन र होल्डिङ
सेन्टरहरूमा खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडाहरूको स्वास्थ्यको सक्रिय रूपमा निरीक्षण
गरिरहेका छन्।
यदि हामीले एउटा खसी,बोका, च्यांग्रा, भेडाको औसत मूल्य २५,००० रुपैयाँ मानौं
भने, ४० लाख खसीहरूको मूल्य १०० अर्ब रुपैयाँ हुनेछ। त्यसैगरी यस पर्वमा ठूलो
संख्यामा भैंसी, कुखुरा र हाँसको पनि वध गरिन्छ। त्यसैले दशैं पर्वमा १०० अर्ब
रुपैयाँभन्दा बढीको मासु खपत हुन्छ।
उच्च मागका कारण दशैं पर्वमा जिउँदो खसी, चिरङ्ग्रा र मासुको मूल्य उच्च हुन्छ।
जिउँदो खसी प्रति किलोग्राम ७०० रुपैयाँ र खसीको मासु प्रति किलोग्राम १४००
रुपैयाँमा बिक्री हुने गर्छ । दशैंमा अष्टमी र नवमीमा मासुको मूल्य प्रति किलोग्राम
१,६०० रुपैयाँ पुग्नेगर्छ। त्यस्तै, जिउँदो चिरङ्गाराको मूल्य प्रति किलोग्राम १,४००
रुपैयाँ पुग्नेगर्छ र यसको मासु प्रति किलोग्राम काठमाडौं उपत्यकामा २,५०० रुपैयाँ
हुने गर्छ।
दशैँ नेपालीहरुको महान चाड हो। यो चाड हामीले दशकौं देखि हर्षउल्लासका साथ
मनाउदै आइरहेका छौँ । यो चाडको धार्मिक हिसाबले मात्र महत्व नभै पारिवारिक
भेटघाट, आपसी मेलमिलाप, सुवेक्षा आदान प्रदान गर्ने तथा आशिर्वाद प्राप्त गर्नु

पनि हो । यी सबै गतिबिधि संगै यो चाडसंग खानपानको बिशेष सम्बन्ध जोडिएको
कुरा हामी सबैलाई थाह नै छ ।
विभिन्न ठाउँ, समुदाय, बर्ग अनुसार खानपान र यो संग जोडिएको महत्व पनि बेग्लै
देखिन्छ । घरमा बनाएका स्थानीय परिकारहरु देखि बजारिया खाना, पेय पदार्थ र
बिशेषगरि मासुजन्य खानाहरुले गर्दा हामीहरु यो चाडको पर्खाइमा रहेका हुन्छौं ।
अहिले आएर हेर्दा यो चाड विषेश गरि पारिवारिक जमघट भै विभिन्न मासुजन्य
परिकारमा जोड दिईरहेको देखिन्छ। त्यसैले यो समयमा मानिसहरुले नियमित
भन्दा धेरै खाने, चिल्लो तथा बोसोयुक्त परिकारहरु संगै मदिराजन्य पदार्थलाई पनि
उपभोग गरिरहेको देखिन्छ। त्यसैले यो बेला खानेकुरामा सजग हुन सकिएन भने
स्वास्थ्यमा शिघ्र तथा दीर्घ असरहरु पर्ने भएकोले निकै सतर्क रहनु जरुरी देखिन्छ
।
जनस्वास्थ्य विचार र रोकथामका उपायहरू
जुनोटिक रोगहरू:
जनावरहरूबाट मानिसमा ब्रुसेलोसिस जस्ता रोगहरू सर्ने जोखिम हुन्छ, जुन ब्रुसेला
प्रजातिको कारणले हुन्छ र भेडा, बाख्रा र गाईवस्तुलाई संक्रमित गर्छ।
पशु स्वास्थ्य:
पशु कल्याण: रोग रोक्नको लागि बलि चढाइने जनावरहरूको लागि उचित हेरचाह र
स्वस्थ वातावरण महत्त्वपूर्ण छ।
जैविक सुरक्षा: जनावरहरूमा ब्रुसेलोसिस जस्ता रोगहरूको फैलावटलाई रोक्न
पशुपालकहरूमा कडा जैविक सुरक्षा उपायहरू लागू गर्नु आवश्यक छ।
वध अभ्यासहरू:

स्वच्छता: बलिदान गर्ने कामदारहरू र मासु र अफल ह्यान्डल गर्नेहरूका लागि
स्वच्छ वध सुविधाहरू र उचित स्वच्छता अभ्यासहरू सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ।
पशु स्वास्थ्य प्रमाणीकरण: सधैं त्यस्तो नभए पनि, सरकारले आयातित जीवित
जनावरहरूको लागि स्वास्थ्य प्रमाणपत्र आवश्यक पार्न सक्छ, जसले रोगहरूको
परिचय रोक्न मद्दत गर्दछ, जस्तै तिब्बतबाट आयात घटेको देखिन्छ।
खाद्य सुरक्षा:
मासु ह्यान्डलिङ: मासुको काट्ने र तयारी गर्दा सरसफाइ कायम राख्नु खाद्यजन्य
रोगहरू रोक्न महत्त्वपूर्ण छ।
फोहोर व्यवस्थापन: रोगजनक र वातावरणीय प्रदूषणको फैलावट रोक्नको लागि वध
गतिविधिहरूबाट पशु फोहोरको उचित व्यवस्थापन र विसर्जन आवश्यक छ।
समग्र स्वास्थ्य अनुगमन:
एक स्वास्थ्य दृष्टिकोण: "एक स्वास्थ्य" दृष्टिकोण सिफारिस गरिएको छ, जसमा
मानव, जनावर र वातावरणको चौबाटोमा स्वास्थ्य समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न
अन्तरविषय सहकार्य समावेश छ।निगरानी: प्रकोपहरू पत्ता लगाउन र नियन्त्रण गर्न
सामान्य जठरांत्र परजीवी र रोगहरूको लागि जनावरहरूको जनसंख्याको निरन्तर
निगरानी आवश्यक छ।सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट, रोकथाम महत्वपूर्ण छ।
जनस्वास्थ्य विचारहरूमा जीवित जनावरहरूको सुरक्षित ह्यान्डलिङ, मानवीय वध
अभ्यासहरू सुनिश्चित गर्ने, स्वच्छ मासु तयारी कायम राख्ने, ब्रुसेलोसिस जस्ता
जुनोटिक रोगको प्रसारण रोक्ने, र चाडपर्वको समयमा बढ्दो पशु र मासु व्यापारसँग
सम्बन्धित जोखिमहरूलाई कम गर्न उचित फोहोर व्यवस्थापनलाई प्रवर्द्धन गर्ने
समावेश छन्।