परिचय
पशु चिकित्सकहरू यस्ता अपरिहार्य पेसाकर्मी हुन् जसले पशु स्वास्थ्यको रक्षा गर्छन्, जनस्वास्थ्य प्रवद्र्धन गर्छन्, खाद्य सुरक्षा सुदृढ पार्छन् र समाजको आर्थिक विकासमा टेवा पुर्‍याउँछन् । जीविकोपार्जनका लागि गाईवस्तु, बाख्रा, भेडा, कुखुरा र सुँगुरजस्ता घरपालुवा जनावरमा निर्भर समुदायहरूमा, पशु चिकित्सकहरूले पारिवारिक आम्दानीको सुरक्षा गर्न र जीवनस्तर उकास्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
पशु चिकित्सक भनेका केवल जनावरका डाक्टर मात्र होइनन्; उनीहरू मानव स्वास्थ्यका रक्षक, किसानहरूका सहयोगी र राष्ट्रिय विकासमा योगदान पु¥याउने व्यक्ति पनि हुन् ।आम जनताको नजरमा, पशु चिकित्सकहरू बिरामी र घाइते सहयात्री जनावरहरूको उपचारको लागि व्यापक रूपमा चिनिन्छन् । यद्यपि, पशु चिकित्सकहरू प्रायः पर्दा पछाडि धेरै क्षेत्रहरूमा संलग्न हुन्छन् ।
पशु चिकित्सक; शब्द उल्लेख भएपछि, धेरैजसो मानिसहरूले आफ्नो दिमागमा क्लिनिकमा घाइते सहयात्री जनावरहरूको उपचार गर्ने वा घरपालुवा जनावरहरूको स्वास्थ्य जाँच गर्ने पशु चिकित्सकको छवि बनाएका हुनेछन् । यद्यपि, धेरै पशु चिकित्सकहरू छन् जुन कम ज्ञात कामहरूमा काम गर्छन् जुन जनतालाई थाहा नहुन सक्छ । पशु चिकित्सकहरूलाई जनावर र मानिसहरू दुवैको स्वास्थ्यको रक्षा गर्न शिक्षित गरिन्छ । यहाँ हाम्रो समाजमा पशु चिकित्सकहरूले खेल्ने केही भूमिकाहरूको सूची छ!
क्लिनिकल अभ्यासमा पशु चिकित्सकहरू
यी पशु चिकित्सकहरू सहयात्री जनावरहरू, उत्पादन जनावरहरू, घोडाहरू जस्ता खेलकुदमा प्रयोग हुने जनावरहरू, सुँगुर, गाई र भेडा जस्ता उत्पादन जनावरहरूको स्वास्थ्यको उपचार र मर्मतमा संलग्न छन् । पशु चिकित्सा स्कूलमा, भविष्यका पशु चिकित्सकहरूले साथी जनावरहरू (कुकुर, बिरालो) देखि उत्पादन जनावरहरू (गाई, भेडा, सुँगुर, कुखुरा), विदेशी जनावरहरू (चरा, खरायो, गिनी सुँगुर, ह्याम्स्टर, चिडियाखानाका जनावरहरू) सम्मका जनावरहरूमा आधारभूत रोगहरूको निदान र उपचार कसरी गर्ने भनेर सिक्छन् । सबै पशु चिकित्सकहरू पशु चिकित्सा स्कूलबाट स्नातक गरेपछि सामान्य अभ्यासकर्ताहरू हुन्, तर तिनीहरूले पछि जनावरको एक विशेष प्रजाति वा औषधिको एक विशेष क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गर्न छनौट गर्न सक्छन् । सिंगापुरमा, क्लिनिकल अभ्यासमा धेरैजसो पशु चिकित्सकहरू साना जनावर पशु चिकित्सकहरू हुन् । केही साना पशु पशु चिकित्सकहरूले आन्तरिक औषधि, आपतकालीन र महत्वपूर्ण हेरचाह, शल्यक्रिया वा स्नायु विज्ञान जस्ता क्षेत्रहरूमा थप विशेषज्ञता हासिल गर्न पनि छनौट गर्छन्, प्रायः अतिरिक्त वर्षको अध्ययन र परीक्षाहरू मार्फत । केही पशु चिकित्सकहरूले आश्रयहरूमा काम गर्ने र सामुदायिक जनावरहरूको हेरचाह गर्ने छनौट पनि गर्छन् ।
खाद्य सुरक्षामा संलग्न पशु चिकित्सकहरू
खाद्य सुरक्षा र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न पशु चिकित्सकहरूलाई राष्ट्रिय खाद्य एजेन्सीहरूद्वारा नियुक्त गरिन्छ । यस क्षेत्रका पशुचिकित्सकहरूले नियामक आवश्यकताहरू पूरा भएको सुनिश्चित गर्न र औषधि÷कीटनाशक अवशेष र वातावरणीय प्रदूषकहरू जस्ता खाद्य सुरक्षा जोखिमहरू नियन्त्रण गरिएको सुनिश्चित गर्न विश्लेषकहरू, खाद्य प्रविधिविद्हरू र सूक्ष्मजीवविद्हरू जस्ता अन्य पेशेवरहरूसँग मिलेर काम गर्छन् । यीमध्ये केही पशुचिकित्सकहरूले जनावरहरूलाई स्वच्छ अवस्थामा राखिएको सुनिश्चित गर्न र पशुपालनमा एन्टिमाइक्रोबियलहरूको जिम्मेवार र विवेकपूर्ण प्रयोगको बारेमा पशुधन उत्पादकहरूलाई जागरूकता र तालिम प्रदान गर्न फार्म भ्रमणहरू पनि गर्छन् । यी पशुचिकित्सकहरू मासु निरीक्षणमा पनि संलग्न छन् र पशु रोगहरू र जुनोजहरूको निगरानीमा संलग्न छन्, त्यसैले सार्वजनिक स्वास्थ्यमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
शिक्षणमा संलग्न पशुचिकित्सकहरू
यी पशुचिकित्सकहरूलाई प्रायः पशु चिकित्सा शिक्षण अस्पतालहरूमा अनुसन्धान, सिकाउन र जनावरहरूको हेरचाह गर्न पशु चिकित्सा कलेजहरूद्वारा नियुक्त गरिन्छ । सिंगापुरमा, पशु चिकित्सा नर्सिङ÷प्रविधिमा डिप्लोमा प्रदान गर्ने पोलिटेक्निकहरूले भविष्यका पशु चिकित्सा नर्सहरूलाई शिक्षित गर्न पशु चिकित्सकहरूलाई पनि नियुक्त गर्छन् । यी पशुचिकित्सकहरू पशु चिकित्सकहरू र पशु चिकित्सा नर्सहरूको अर्को पुस्तालाई तयार पार्न संलग्न छन् ।
अनुसन्धानमा संलग्न पशुचिकित्सकहरू
पशु र मानव विकारहरूको निदान, उपचार र रोकथामका लागि नयाँ तरिकाहरू पत्ता लगाउन विश्वविद्यालयहरू, कलेजहरू र सरकारी एजेन्सीहरूले पशु चिकित्सकहरूलाई नियुक्त गर्छन् । औषधि र बायोमेडिकल अनुसन्धान फर्महरूले मानव र जनावरको प्रयोगको लागि औषधिहरूको उत्पादन विकास, परीक्षण र सुपरिवेक्षण गर्न पशु चिकित्सकहरूलाई पनि नियुक्त गर्छन् । केही पशुचिकित्सकहरूले प्रयोगशाला जनावरहरूको स्वास्थ्यको पनि निगरानी गर्छन् । पशुचिकित्सकहरूलाई घरपालुवा जनावरहरूको लागि पोषण सन्तुलित आहारहरू बनाउन घरपालुवा जनावरको खाना कम्पनीहरू जस्ता कम्पनीहरूले पनि नियुक्त गर्छन् ।
नीतिशास्त्र र नीति निर्माणमा पशुचिकित्सकहरू
पशुचिकित्सकहरू पशु क्लिनिकल परीक्षणहरूको लागि आवेदनहरूको समीक्षा गर्ने नैतिकता समितिहरूमा पनि संलग्न हुन्छन् । विदेशबाट आयात गरिएका जनावरहरूलाई रोग सर्ने जोखिम कम गर्न प्रायः निश्चित समयको लागि
क्वारेन्टाइन केन्द्रहरूमा राखिन्छ । केही पशुचिकित्सकहरूलाई सरकारले पनि नियुक्त गर्दछ र विदेशबाट आयात गर्दा सुविधाहरूमा क्वारेन्टाइन गरिएका जनावरहरूको स्वास्थ्य अनुगमन र जाँच गर्ने काममा संलग्न हुन्छन् । केही पशुचिकित्सकहरूलाई पशु कल्याण र क्रूरता सम्बन्धी कानूनहरूको बारेमा नीति निर्माताहरूले पनि परामर्श गर्छन् ।
जनस्वास्थ्यमा पशुचिकित्सकहरू
पशुचिकित्सा महामारीविद्हरूले जनावर र मानव रोगको प्रकोपको अनुसन्धान गर्छन् र रोग फैलिनबाट रोक्न कार्यक्रमहरू विकास गर्छन् । यी पशुचिकित्सकहरू प्रायः मानव स्वास्थ्य, वातावरणीय स्वास्थ्य साथै अन्तर्राष्ट्रिय सरकारी एजेन्सीहरूमा संलग्न धेरै सरोकारवालाहरूसँग मिलेर काम गर्छन् ।
पशुचिकित्सकहरू समाजका महत्त्वपूर्ण स्तम्भ हुन् जसले जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्छन्, खाद्य आपूर्तिको सुरक्षा गर्छन्, ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई समर्थन गर्छन्, र मानव, जनावर र वातावरणीय स्वास्थ्य (एक स्वास्थ्य ढाँचा भनेर चिनिन्छ) बीचको नाजुक सन्तुलन कायम राख्छन् ।
जनस्वास्थ्य र जुनोटिक रोग नियन्त्रण
– महामारी रोकथामः पशुचिकित्सकहरूले जुनोटिक रोगहरू विरुद्ध पहिलो रक्षाको रूपमा काम गर्छन् – रेबिज, एभियन इन्फ्लुएन्जा, र वेस्ट नाइल भाइरस जस्ता जनावरबाट मानिसमा सर्ने रोगजनकहरू ।
– निगरानीः तिनीहरूले वन्यजन्तु र घरपालुवा जनावरहरूमा रोग प्रवृत्तिहरूको निगरानी गर्छन् ताकि तिनीहरू मानव जनसंख्यामा प्रवेश गर्नु अघि नै प्रकोपहरू समात्न सकून् ।
– एन्टिमाइक्रोबियल स्टेवार्डशिपः पशुचिकित्सकहरूले विश्वव्यापी औषधि–प्रतिरोधी सुपरबगहरूको वृद्धिलाई रोक्न जनावरहरूमा एन्टिबायोटिकको प्रयोगलाई नियमन र व्यवस्थापन गर्छन् ।
खाद्य सुरक्षा र खाद्य सुरक्षा
– फार्म–टु–टेबल निरीक्षणः पशुचिकित्सकहरूले फार्महरूमा पशुधनको निरीक्षण गर्छन्, बथानको स्वास्थ्य व्यवस्थापन गर्छन्, र साल्मोनेला र ई. कोलाई जस्ता खाद्यजन्य रोगहरू रोक्न वधशालाहरूमा पूर्व र पोस्टमार्टम शव जाँच गर्छन् ।
– जीविकोपार्जनको संरक्षणः विश्वव्यापी रूपमा कृषि न्म्ए को लगभग ४०% पशुधनले ओगटेको छ । उच्च प्रभाव पार्ने पशुधन रोगहरूको उपचार र रोकथाम गरेर, पशु चिकित्सकहरूले लगभग एक अर्ब किसान र पशुपालकहरूको आय, खाद्य स्रोत र आर्थिक स्थिरताको रक्षा गर्छन् ।
– व्यापार मापदण्डहरूः तिनीहरूले जनावर र पशु उत्पादनहरूको सुरक्षित विश्वव्यापी व्यापारको लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य मापदण्डहरू सेट र लागू गर्छन् ।
वातावरणीय र पारिस्थितिक प्रणाली स्वास्थ्य
– वन्यजन्तु संरक्षणः पशु चिकित्सकहरूले लोपोन्मुख प्रजातिहरूको सुरक्षा गर्न, बासस्थानको प्रभाव व्यवस्थापन गर्न र घाइते वन्यजन्तुहरूको उपचार गर्न संरक्षणवादीहरू र चिडियाखानाहरूसँग काम गर्छन् ।
जलवायु र बासस्थान अनुगमनः शहरी विस्तार र जलवायु परिवर्तनले मानव–जनावर अन्तरक्रिया बढाउँदै जाँदा, पशु चिकित्सकहरूले परिवर्तनशील पारिस्थितिक प्रणालीहरूले नयाँ रोग जोखिमहरू कसरी उत्पन्न गर्छन् भनेर ट्र्याक गर्छन् ।
साथी जनावरहरू र मानव–जनावर बन्धन
– मानसिक र सामाजिक कल्याणः घरपालुवा जनावरहरू, काम गर्ने जनावरहरू, र भावनात्मक सहयोगी जनावरहरूको हेरचाह गरेर, पशु चिकित्सकहरूले साथी जनावरहरूले व्यक्ति र परिवारहरूलाई प्रदान गर्ने गहिरो मनोवैज्ञानिक र शारीरिक स्वास्थ्य लाभहरू कायम राख्छन् ।
– बायोमेडिकल अनुसन्धानः पशु चिकित्सकहरूले अनुसन्धान प्रयोगशालाहरू, औषधि विकास, र क्लिनिकल परीक्षणहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् जसले जनावर र मानिस दुवैको लागि औषधिलाई अगाडि बढाउँछ ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, यी ६ वटा मुख्य कार्यक्षेत्रहरू हुन् जसमा पशु चिकित्सकहरू
संलग्न हुन्छन् । यी वर्गहरू एक–अर्काबाट पूर्णतया अलग भने छैनन्; कतिपय पशु चिकित्सकहरू एकैसाथ विभिन्न वर्गहरूसँग सम्बन्धित कामहरूमा संलग्न हुन सक्छन्—उदाहरणका लागि, क्लिनिकल अभ्यास, अध्यापन र अनुसन्धान । यद्यपि, कुनै पनि पशु चिकित्सकले आफ्नो करियरको बाटो जुनसुकै रोजेको भए तापनि, उनीहरू सबै अन्ततः आफ्नो हेरचाहमा रहेका जनावरहरूको स्वास्थ्य र कल्याण कायम राख्न तथा सुधार गर्नमा संलग्न हुन्छन् । पशु चिकित्सकहरूले जनस्वास्थ्यको क्षेत्रमा, साथै जनावरहरूबीच वा जनावरबाट मानिसमा रोग सर्न नदिने कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्; यसरी उनीहरू वन हेल्थ (इलभ ज्भबतिज) पहलमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछन् ।