डा. केदार कार्की -------------- 
मासु मानव पोषणको एक महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो, जसले स्वास्थ्य कायम राख्न आवश्यक पर्ने आइरन (फलाम), बी-भिटामिन र एमिनो एसिडजस्ता पोषक तत्त्वहरू प्रदान गर्दछ। मासु उपभोगको लामो इतिहास छ, तर प्रशोधनका क्रममा रोगजनक सूक्ष्मजीवहरू (pathogens) को संक्रमण हुन सक्ने भएकाले यसले स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ। यी सूक्ष्मजीवहरू जनावर, काम गर्ने मानिस, दूषित उपकरण वा प्रशोधनमा प्रयोग गरिने पानीजस्ता विभिन्न स्रोतहरूबाट आउन सक्छन्। पशु वधशाला (slaughterhouse) को अवधारणा सन् १८९० तिर सुरु भएको हो र पहिलो विश्वयुद्धसम्म यो एक नाफामूलक व्यवसायका रूपमा विकसित भयो। विभिन्न देशहरूमा वधशालाहरूको विकास फरक-फरक ढंगले भएको छ, जसमा सामाजिक स्थिति, वध गरिने जनावरका प्रकार र सांस्कृतिक अभ्यासजस्ता पक्षहरूको प्रभाव रहेको हुन्छ।
विकसित राष्ट्रहरूमा, वधशालाहरू प्रायः ठूला र औद्योगिक प्रकृतिका हुन्छन्, जसको मुख्य ध्यान मासु प्याकेजिङमा केन्द्रित हुन्छ। क्षेत्रीय, सांस्कृतिक र धार्मिक आधारमा वधशालाहरूलाई चार प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। यसमा उच्च मूल्यका आन्तरिक तथा निर्यात बजारलाई लक्षित आधुनिक सुविधायुक्त वधशालाहरू, सरकारको स्वामित्वमा रहेका ठूला तथा पुराना संरचनाहरू, नगरपालिका वा निजी क्षेत्रद्वारा सञ्चालित सानादेखि मझौला आकारका वधशालाहरू, र सामुदायिक स्तरका साना वधस्थलहरू (slaughter slabs) पर्दछन्। नियामक निकायहरूले जनावरहरूको स्वच्छ वध तथा प्रशोधन गर्न र मानव उपभोगका लागि मासुजन्य उत्पादनहरू भण्डारण तथा सुरक्षित राख्नका लागि वधशालाहरूलाई अनुमति प्रदान गर्छन्।
मासु प्रशोधनमा सरसफाइ (hygiene) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ; रोग लाग्नबाट
बच्नका लागि सफाइ कायम राख्ने प्रक्रियालाई नै सरसफाइ भनिन्छ। खाद्य तथा
कृषि संगठन (FAO) र विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले 'कोडेक्स एलिमेन्टेरियस'
(Codex Alimentarius) विकास गर्न 'खाद्य मापदण्ड कार्यक्रम' (Food Standards
Program) स्थापना गरेका छन्, जुन खाद्य सुरक्षासम्बन्धी विश्वव्यापी रूपमा
मान्यता प्राप्त मापदण्डहरूको एक संग्रह हो। 'कोडेक्स एलिमेन्टेरियस' अन्तर्गतको
'मासुसम्बन्धी स्वच्छ अभ्यास संहिता' (मासुसम्बन्धी स्वच्छता अभ्यास संहिता -
सीएचपीएम)ले मासु उत्पादन शृङ्खलाभरि स्वच्छ अवस्था सुनिश्चित गर्न
जोखिममा आधारित अपनाउन जोड दिन्छ। वधशालाहरूमा मासु प्रशोधन गर्दा
संक्रमणका स्रोतहरूलाई नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी सरसफाइ अभ्यासहरू अपरिहार्य
हुन्छन्। स्कारुप (Skaarup, १९८५) ले उल्लेख गरेजस्तै, वधशालाको उचित संरचना
वा डिजाइन हुनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ; यसमा वधशाला एकान्त स्थानमा हुनु, भुइँ
पानी नछिर्ने (अभेद्य)हुनु, भरपर्दो पानीको आपूर्ति हुनु र प्रभावकारी ढल निकास
प्रणाली हुनुजस्ता आधारभूत सिद्धान्तहरू समावेश छन्।
विकासोन्मुख मुलुकहरूमा 'पशु चिकित्सा जनस्वास्थ्य कार्यालय' लाई 'वधशाला
मासु निरीक्षण ऐन' को प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि एक अनिवार्य पूर्वशर्तका
रूपमा हेरिन्छ। यस विषयमा मुख्य पक्षहरू यसप्रकार रहेका छन्:
१. नीतिगत तथा कानुनी नियमन र निर्देशन
कानुन वा ऐनहरू मात्र बनाउँदैमा त्यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन हुँदैन। यसका
लागि प्राविधिक निर्देशिका, कार्यविधि (SOPs) र मापदण्डहरू तयार पार्नुपर्छ। पशु

चिकित्सा जनस्वास्थ्य कार्यालय वा यस्तै समर्पित संस्थाले उच्चस्तरीय कानुनी
व्यवस्थालाई स्थानीय तह र वधशालाहरूले पालना गर्न सक्ने व्यावहारिक नियममा
रूपान्तरण गर्छ।
२. दक्ष जनशक्ति उत्पादन र परिचालन
मासु जाँच ऐनले औपचारिक रूपमा पशु चिकित्सक वा प्राविधिकहरूलाई 'मासु
निरीक्षक' (Meat Inspector) को रूपमा तोकेको हुन्छ। यस्तो कार्यालयले तालिम
प्राप्त र दक्ष पशु स्वास्थ्य प्राविधिकहरूलाई व्यवस्थित रूपमा परिचालन गरी
वधशाला तहमा खटाउने काम गर्छ, जसले गर्दा अनधिकृत वा अयोग्य व्यक्तिहरूबाट
हुने निरीक्षण रोकिन्छ।
३. वधपूर्व र वधपश्चात्को वैज्ञानिक परीक्षण (एंटीमॉर्टम और पोस्टमॉर्टम निरीक्षण)
स्वस्थ मासु मात्र उपभोक्तासम्म पुर्याउनका लागि पशु काट्नु अगाडि (एंटीमॉर्टम)
र काटेपछि (पोस्टमॉर्टम) गर्ने स्वास्थ्य परीक्षण प्रणाली अनिवार्य छ। पशु चिकित्सा
जनस्वास्थ्य कार्यालयले यस्ता परीक्षणका लागि आवश्यक वैज्ञानिक पूर्वाधार र
मापदण्डको स्थायी निगरानी गर्दछ, जसले संक्रमित वा रोग लागेका पशुको मासु
बजारमा जानबाट रोक्छ।
४. तीन तहका सरकारबीच समन्वय
संघीय शासन प्रणालीमा तीन वटै तह (संघ, प्रदेश र स्थानीय) का सरकारहरूबीच
जिम्मेवारीको बाँडफाँड हुन्छ। यसरी अधिकार बाँडिएका बेла मासु शुद्धता र खाद्य
सुरक्षा जस्तो संवेदनशील विषयमा नीतिगत तालमेल मिलाउन र स्थानीय तहका
निकायहरूलाई प्राविधिक सहयोग गर्न केन्द्रीय वा प्रादेशिक तहमा एक स्पष्ट
संस्थागत संरचना (जस्तै: पशु चिकित्सा जनस्वास्थ्य इकाई) अपरिहार्य हुन्छ।

५. खाद्य सुरक्षा र उपभोक्ताको स्वास्थ्य संरक्षण
बजारमा खुला रूपमा बेचिने असुरक्षित र दूषित मासुका कारण विभिन्न जूनोटिक
रोगहरू (जनावरबाट मानिसमा सर्ने रोग) फैलने उच्च जोखिम हुन्छ। यसलाई रोक्न
र गुणस्तरीय मासुको सुनिश्चितता (पत्ता लगाउन सक्ने क्षमता र मिसावट-विरोधी
उपाय) (ट्रेसेबिलिटी र मिलावट-रोधी)का लागि नियमित बजार अनुगमन र
प्रयोगशाला परीक्षणहरू सञ्चालन गर्न यस्तो निकाय नभई हुँदैन।
वधशालाहरूमा सरसफाइ अभ्यासहरू कमजोर हुँदा जनस्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम
निम्तिन सक्छ। निम्न कुराहरूले यस जोखिमलाई बढाउँछन्:
१. रोगको फैलावट: रोगी जनावरहरूको बध, रगत र मल मूत्रको उचित व्यवस्थापन
नहुँदा साल्मोनेला (Salmonella), ई-कोलाई (E. coli), र अन्य संक्रामक रोगहरू
मानिसमा सर्न सक्छन्।
२. मासुको संदूषण: वधशालाका उपकरणहरू, कामदारहरूको हात र लुगा, र पानी
सफा नहुँदा मासु दूषित हुन्छ र उपभोगका लागि अयोग्य बन्छ।
३. वातावरणीय प्रदुषण: बधशालाबाट निस्कने फोहोर पानी, रगत र ठोस फोहोरको
उचित विसर्जन नहुँदा माटो र पानी प्रदूषित हुन्छ र दुर्गन्ध फैलन्छ।
सरसफाइका लागि आवश्यक अभ्यासहरू:
नियमित सफाई: वधशालाका भुइँ, भित्ता, उपकरणहरू र कामदारहरूका हात नियमित
रूपमा सफा गर्नुपर्छ।
उचित फोहोर व्यवस्थापन: रगत, ठोस फोहोर र फोहोर पानीको उचित विसर्जन
गर्नुपर्छ।

स्वच्छ पानीको प्रयोग: मासु सफा गर्न र उपकरणहरू धुन स्वच्छ पानीको प्रयोग
गर्नुपर्छ।कामदारहरूको व्यक्तिगत सरसफाइ: कामदारहरूले सफा लुगा लगाउनुपर्छ र
नियमित रूपमा हात धुनुपर्छ।जनावरहरूको स्वास्थ्य परीक्षण: रोगी जनावरहरूको
बध गर्नुहुँदैन।
जनस्वास्थ्य जोखिम कम गर्न:
वधशालाहरूमा सरसफाइका मापदण्डहरू कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।वधशालाका
कामदारहरूलाई सरसफाइका बारेमा तालिम दिनुपर्छ।उपभोक्ताहरूलाई मासु खरिद
गर्दा र उपभोग गर्दा सरसफाइमा ध्यान दिन सचेत गराउनुपर्छ।
वधशालाको स्वच्छताका प्रमुख पक्षहरूमा क्रस-प्रदूषण रोक्न सफा र फोहोर
सञ्चालनहरू बीचको पृथकीकरण कायम राख्नु, साथै जनावरहरूको मानवीय उपचार
सुनिश्चित गर्न र प्रशोधन अवस्था सुधार गर्न पर्याप्त लैरेज सुविधाहरू प्रदान गर्नु
समावेश छ। आधुनिक मापदण्डहरूले मासुको गुणस्तर सुधार गर्न र प्रदूषण जोखिम
कम गर्नको लागि महत्वपूर्ण कारकको रूपमा वध गर्नु अघि जनावरहरूमा तनाव
घटाउने कुरालाई हाइलाइट गर्दछ। आश्चर्यजनक, रक्तस्राव, र बाहिर निकाल्ने जस्ता
महत्वपूर्ण वध प्रक्रियाहरू, प्रदूषणबाट बच्न सावधानीपूर्वक कार्यान्वयन गरिनुपर्छ।
स्कारूप, १९८५ ले स्क्याल्डिङ, छाला निकाल्ने, र अन्य प्रजाति-विशिष्ट प्रक्रियाहरूको
लागि छुट्टै कोठाहरूको महत्त्वलाई जोड दिए पनि, हालका दिशानिर्देशहरूले स्वच्छता
बढाउन स्वचालित प्रणालीहरू र उन्नत कीटाणुशोधन प्रविधिहरूको प्रयोग सिफारिस
गर्दछ। थप रूपमा, मासु संरक्षणको लागि चिसो र फ्रिजिङ क्षमताहरू महत्त्वपूर्ण छन्,
विशेष गरी उष्णकटिबंधीय हावापानीमा, जहाँ ब्याक्टेरियाको वृद्धि रोक्नको लागि
तापक्रम नियन्त्रण महत्त्वपूर्ण छ। प्रभावकारी कीट नियन्त्रण, फोहोर व्यवस्थापन, र
बार लगाउने सहित वातावरणीय स्वच्छता अभ्यासहरू आवश्यक रहन्छन्। आधुनिक

सिफारिसहरूले प्रदूषण जोखिम कम गर्न नियन्त्रित प्रवेश बिन्दुहरू र फुटबाथ
जस्ता जैविक सुरक्षा उपायहरूको लागि थप वकालत गर्छन्। व्यक्तिगत सरसफाइले
पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, नियमित प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूले कामदारहरूलाई
अद्यावधिक खाद्य सुरक्षा प्रोटोकलहरूको पालना गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्दछ। यी
विकसित अभ्यासहरूले जनस्वास्थ्यको लागि लामो समयदेखिको चिन्तालाई
प्रतिबिम्बित गर्दछ, किनकि मासुको उपभोग, पशु वध र रोग रोकथाम बीचको
सम्बन्ध शताब्दीयौंदेखि मान्यता प्राप्त छ, नियामक प्रयासहरू प्राचीन रोमदेखि नै
छन्।
तसर्थ, विकासोन्मुख देशहरूमा मासु निरीक्षण ऐनलाई केवल कागजमा सीमित
नराखी धरातलमा अवतरण र आम नागरिकको खाद्य अधिकार तथा स्वास्थ्य रक्षा
गर्न पशु चिकित्सा जनस्वास्थ्य कार्यालयको उपस्थिति अनिवार्य पूर्वशर्त हो।