छठ पर्व नेपाल र भारतका उत्तरीय क्षेत्रमा हिन्दूहरूले मनाउने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो । यो पर्वमा षष्ठी भगवतीको पूजा अर्चना गरी पुत्र, पति र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने गरिन्छ ।
नेपालको विशेष रूपले तराई (मधेश) क्षेत्रमा श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक यो पर्व मनाइन्छ  । यस पर्वको अवसरमा पञ्चमीका दिनदेखि व्रत बस्ने महिला तथा पुरुषले निष्ठापूर्वक पवित्र जलाशयमा स्नान गरी बेलुकीपख दूध, चामल र सख्खरको खीर पकाई प्रसादको रूपमा आफूले खाने र व्रत नबस्ने परिवारका सदस्यलाई पनि ख्वाउने चलन छ  । परम्परा अनुसार छठका दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर पूजासहित अर्घ दिएपछि रातभर नदी तथा तलाउ किनारमा बसी भजनकीर्तन गर्दै भोलिपल्ट सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ दिई पूजा विसर्जन गरिन्छ  यश पर्वमा मुस्लिम समुदायका व्यत्तिले पनि सहभागी हुन्छ र यो पर्व बिधिबत मनाउछ । पवित्र मनले छठ पर्व मनाउँदा पारिवारिक कल्याण, सन्तानसुख तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ 
सृष्टिको सुरूवातदेखि नै सूर्यको उपासना गरिंदै आएको पाइन्छ । अग्नि पुराणमा पनि षष्ठी व्रतको प्रसँग उल्लेख छ । चौध वर्षको वनवास र एक वर्षको अज्ञातवास बसेको बेला कुन्ती, द्रौपदी सहित पाण्डवले यो व्रत गरेको वर्णन महाभारतमा पाइन्छ  । त्रेता युगमा राजा दशरथकी रानी कौशल्याले पनि यो व्रत गरेको बताइन्छ ।
कात्तिक महिनामा मनाइने छठलाई ठूलो छठ भनिन्छ  । चैतको षष्ठी तिथिमा पनि केही ठाउँमा यो पर्व मनाइन्छ  ।
ऋग्वेदमा सूर्यलाई समस्त शक्तिको स्रोत मान्दै उपासना गरिएको उल्लेख पाइन्छ ।
महाभारत कालमा कुन्तीले सूर्यको आराधना गरी कर्णलाई प्राप्त गरेको र द्रौपदीले पाण्डवहरूको संकट निवारणका लागि छठ व्रत बसेको किंवदन्ती छ ।भगवान् राम र माता सीताले लंका विजय गरी अयोध्या फर्किएपछि रामराज्य स्थापनाको खुसियालीमा कात्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन सूर्यको उपासना गर्दै व्रत बसेको जनविश्वास छ ।प्राचीन कालमा कृषिमा आधारित समाजले अन्नबाली भित्र्याएपछि प्रकृति र सूर्यप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न यो पर्व सुरु गरेको मानिन्छ ।
यस पर्वमा उदाउँदो र अस्ताउँदो दुवै सूर्यलाई अघ्र्य दिइन्छ । अस्ताउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिनुले जीवनको उतारचढावलाई स्वीकार गर्ने र उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिनुले नयाँ आशा र ऊर्जाको स्वागत गर्ने सन्देश दिन्छ । छठी माता (प्रकृतिको छैटौँ अंश र सन्तानकी रक्षिका देवी) को व्रत बस्नाले सन्तान प्राप्ति, दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र पारिवारिक सुख–शान्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ ।चार दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा (नहाय–खाय, खरना, सन्ध्या अघ्र्य र बिहानी अघ्र्य) व्रतालुहरूले ३६ घण्टासम्म निर्जल व्रत बसी अत्यन्तै शुद्धता र नियम पालना गर्छन् ।
कात्तिक महिनाको शीतल मौसममा बिहान र बेलुकाको सूर्यको किरणमा बस्नाले शरीरमा प्राकृतिक रूपले भिटामिन ;डी; संश्लेषण हुन्छ । यसले हड्डी बलियो बनाउनुका साथै छालाका रोगहरू निको पार्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्छ ।व्रत बस्ने र सात्विक भोजन (लसुन, प्याज र मांसाहार त्याग) गर्ने प्रक्रियाले पाचन प्रणालीलाई आराम दिन्छ । निर्जल व्रतले शरीरका विषाक्त तत्त्वहरू बाहिर निकाल्न सघाउँछ ।पानीमा उभिएर सूर्यको ध्यान गर्दा र मन्त्रोच्चारण गर्दा
मानसिक तनाव कम हुन्छ र आत्मसंयम बढ्छ ।
छठ पर्व नदी, तलाउ, पोखरी वा नहरको किनारमा मनाइन्छ । पर्व आउनुअघि स्थानीय समुदायले सामूहिक रूपमा जलाशय र घाटहरूको सरसफाइ गर्छन्, जसले जलस्रोतको संरक्षणमा ठूलो योगदान पु¥याउँछ ।छठको पूजामा प्लास्टिकका सामानको सट्टा माटोको दियो, बाँसको नाङ्लो, कोनिया, केराको पात, उखु, अदुवा, बेसार र स्थानीय फलफूलहरू प्रयोग गरिन्छ । यी सबै सामग्री जैविक र वातावरणमैत्री हुन्छन् ।
आजको आधुनिक समाजमा छठ पर्व क्षेत्रीय सीमा नाघेर राष्ट्रिय एकताको प्रतीक बनेको छ । छठ घाटमा धनी–गरिब, कथित उच्च–निच जात र तराई–पहाडका समुदाय एउटै लहरमा उभिएर पूजा गर्छन्, जसले सामाजिक भेदभाव अन्त्य गर्न सन्देश दिन्छ ।व्यस्त र तनावपूर्ण आधुनिक जीवनमा छठको व्रत र विधिले
मानिसलाई प्रकृतिसँग जोडिन, अनुशासित जीवनशैली अपनाउन र मानसिक शान्ति प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ ।युवा पुस्तामाझ पनि छठको आकर्षण बढ्दो छ, जसले मौलिक लोकगीत, कला र परम्परागत ज्ञानलाई जोगाइराख्न मद्दत गरेको छ ।
छठ पर्व एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र चाड हो, जसमा सूर्य देवको उपासना
गरिन्छ । यस पर्वको ऐतिहासिक मान्यता र धार्मिक विश्वास त छ नै, सँगै यसको वैज्ञानिक, स्वास्थ्य र पर्यावरणीय महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ । आजको आधुनिक सन्दर्भमा, जहाँ हामी स्वास्थ्य र वातावरणप्रति बढ्दो चिन्तित छौँ, छठको प्रासंगिकता अझ बढेको छ ।
यहाँ छठको विभिन्न पक्षमा विस्तृत चर्चा गरिएको छः
१. ऐतिहासिक मान्यता र धार्मिक विश्वास
ऐतिहासिक मान्यताः छठको उत्पत्तिबारे धेरै मान्यताहरू छन् । एउटा प्रमुख मान्यता अनुसार, यो पर्व महाभारत कालसँग जोडिएको छ । सूर्यपुत्र कर्णले पहिलो पटक सूर्यको उपासना गरी विशेष शक्ति र क कवच प्राप्त गरेको विश्वास गरिन्छ ।
त्यसैगरी, द्रौपदीले पनि पाण्डवहरूको राज्य फिर्ताको लागि छठ व्रत बसेको मान्यता छ ।
धार्मिक विश्वासः धार्मिक रूपमा, छठमा सूर्य देवको मात्र नभई उनकी पत्नी उषा र प्रत्यूषा (अस्ताउँदो र उदाउँदो किरण) को पनि पूजा गरिन्छ । छठ मातालाई सूर्यको शक्ति र पोषणको प्रतीक मानिन्छ । यो विश्वास गरिन्छ कि छठको विधिपूर्वक व्रत बस्नाले र पूजा गर्नाले सन्तान सुख, आरोग्य, र समृद्धि प्राप्त हुन्छ । सूर्यलाई सबै
शक्तिको स्रोत मानिन्छ, जसले जीवनलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ र रोगमुक्त बनाउँछ ।
२. वैज्ञानिक महत्त्व
छठको वैज्ञानिक आधार पनि उत्तिकै बलियो छ, विशेष गरी सूर्यको किरण र मानव शरीरको सम्बन्धमा ।
सूर्यरश्मिको फाइदाः छठमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिने परम्परा छ ।
यस समयमा सूर्यको किरणहरू सिधा शरीरमा पर्छन्, जसले शरीरमा मेलानिन र भिटामिन ७३३९;डी७३३९; को सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छ ।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताः बिहान र बेलुकाको सूर्यको किरणमा रहने अल्ट्राभायोलेट किरणहरू कम हुन्छन् र दृश्य किरणहरू बढी हुन्छन् । यस्तो किरणले छालाको रोग निको पार्ने, आँखाको ज्योति बढाउने, र समग्र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बलियो बनाउने वैज्ञानिक मान्यता छ ।
मानसिक र शारीरिक सन्तुलनः सूर्यको प्रकाशले शरीरको ७३३९;सिरकाडियन रिदम७३३९;
(जैविक घडी) लाई नियमित गर्छ, जसले निद्रा र जाग्ने प्रक्रियालाई सन्तुलनमा राख्छ । यसले मानसिक तनाव कम गर्न र शारीरिक ऊर्जा बढाउन मद्दत गर्छ ।
३. स्वास्थ्य र पर्यावरणीय महत्त्व
प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणः छठ मुख्यतया नदी, ताल, वा पोखरीको किनारमा मनाइन्छ । यसले मानिसहरूलाई प्राकृतिक जलाशयहरूको महत्त्व र संरक्षणप्रति सचेत बनाउँछ । छठको समयमा जलाशयहरूको सरसफाइ गर्ने परम्परा छ, जसले वातावरणीय स्वच्छतामा योगदान पु¥याउँछ ।
पर्यावरणीय सचेतनाः छठमा प्रयोग गरिने पूजाका सामग्रीहरू जस्तै; बाँसको टोकरी, सुपा, फलफूल, र मिट्टीका भाँडाहरू सबै प्राकृतिक र जैविक रूपमा विघटनशील
(द्यष्यमभनचबमबदभि) हुन्छन् । यसले प्लास्टिक र अन्य हानिकारक सामग्रीको प्रयोगलाई कम गर्छ । यसले पर्यावरणमैत्री जीवनशैलीलाई प्रवद्र्धन गर्छ ।
स्वास्थ्य लाभः छठको ३६ घण्टा लामो निर्जला व्रतले शरीरलाई डिटक्सिफिकेसन (विषरहित) गर्न मद्दत गर्छ । यसले पाचन प्रणालीलाई आराम दिन्छ र शरीरको आन्तरिक सफाइमा योगदान पु¥याउँछ । व्रतको समयमा गरिने ध्यान र प्रार्थनाले मानसिक शान्ति र एकाग्रता बढाउँछ ।
४. आजको सन्दर्भ र चुनौती
आजको आधुनिक विश्वमा छठको महत्त्व अझ बढेको छ । जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय प्रदुषणको सामना गरिरहेको बेला, छठको प्रकृति–केन्द्रित दृष्टिकोणले
हामीलाई प्राकृतिक सन्तुलनको महत्त्व सिकाउँछ । स्वास्थ्य र तनाव व्यवस्थापनको चुनौती सामना गर्न, छठको व्रत र ध्यानको विधि प्रभावकारी हुन सक्छ । यद्यपि, आजका चुनौतीहरू पनि कम छैनन्, जलाशयको प्रदुषणः धेरै सहरहरूमा जलाशयहरू प्रदुषित छन्, जसले छठको पवित्रता र स्वास्थ्यमा असर पु¥याउँछ ।
बदलिँदो जीवनशैलीः आधुनिक जीवनशैली र व्यस्तताका कारण कतिपय मानिसहरू छठको कठिन व्रत र विधिलाई पालना गर्न असमर्थ हुन्छन् ।
निष्कर्षमा, छठ एउटा यस्तो पर्व हो जसले धर्म, संस्कृति, विज्ञान, र पर्यावरणलाई
एकीकृत गर्छ । यसले हामीलाई सूर्य र प्रकृतिको महत्त्व सिकाउनुका साथै, स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिको मार्ग पनि देखाउँछ । आजको आधुनिक सन्दर्भमा, छठको प्रासंगिकता अझ बढेको छ, जसलाई हामीले आधुनिकतासँग समन्वय गरी अगाडि बढाउनुपर्छ ।