
खाद्य सुरक्षा जनस्वास्थ्यको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषय हो। यसले हामीले उपभोग गर्ने खाना दूषित पदार्थ, रोगजनक जीवाणु र हानिकारक अवशेषहरूबाट मुक्त छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्छ। भारतमा, जहाँ जनसंख्याको ठूलो हिस्सा दूध, मासु, अण्डा र माछाजस्ता पशुजन्य उत्पादनहरूमा निर्भर छ, खाद्य सुरक्षाका मापदण्डहरू कायम राख्न पशु चिकित्सकहरूको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
पशुपालन व्यवस्थापनदेखि लिएर खाद्य निरीक्षणसम्म, उत्पादन चरणदेखि उपभोगसम्म खाद्य पदार्थ सुरक्षित रहन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न पशु चिकित्सकहरूले मुख्य भूमिका निर्वाह गर्छन्।
बिहानको चियासँगै पिउने दूध होस् वा दिउँसोको खानामा पाक्ने मासु र अण्डा—हामीले दैनिक उपभोग गर्ने पशुजन्य खाद्य पदार्थ कत्तिको सुरक्षित छन्? सहरीकरण र व्यस्त जीवनशैलीसँगै प्रशोधित तथा पशुजन्य खाद्यवस्तुको उपभोग बढ्दो छ। तर, के हाम्रो थालसम्म आइपुग्ने प्रत्येक गाँस स्वस्थकर छ त? यही गम्भीर प्रश्नको उत्तर र समाधानको केन्द्रमा उभिएका हुन्छन्—भेटेरिनरी डाक्टर (पशु चिकित्सक)।
नेपाली समाजमा पशु चिकित्सकलाई अझै पनि 'गाईभैंसी वा कुकुर-बिरालो बिरामी
पर्दा सुई लगाउने व्यक्ति' का रूपमा मात्र बुझ्ने संकुचित दृष्टिकोण विद्यमान छ।
तर, आधुनिक जनस्वास्थ्यको भाषामा भन्ने हो भने, मानव स्वास्थ्यको सुरक्षा
अस्पतालको शय्याबाट होइन, पशुको गोठ र खोरबाटै सुरु हुन्छ। 'फार्मदेखि
थालसम्म' (Farm to Fork) को यो संवेदनशील यात्रामा भेटेरिनरी डाक्टरहरू
जनस्वास्थ्यका प्रथम रक्षक हुन्।
हामीले उपभोग गर्ने खाद्य पदार्थहरूमध्ये मासु अति संवेदनशील र छिटो बिग्रने
वस्तु हो। सहरीकरणसँगै मासुको माग दिनप्रतिदिन बढ्दो छ, तर सोही अनुपातमा
खाद्य स्वच्छता, वधशालाको व्यवस्थापन र भेटेरिनरी जनस्वास्थ्यका मापदण्डहरू
पालना हुन सकेका छैनन्। स्वस्थ पशुबाट मात्र सुरक्षित मासु उत्पादन हुन्छ भन्ने
मान्यतालाई आत्मसाथ गर्दै यस क्षेत्रमा सुधार गर्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।
पशु स्वास्थ्य र मासु सुरक्षाको सम्बन्ध
मासुको गुणस्तर प्रत्यक्ष रूपमा जीवित पशुको स्वास्थ्य अवस्थासँग जोडिएको
हुन्छ।
तनावमुक्त पशुपन्छी: वध गर्नुअघि पशुपन्छीलाई कुनै पनि किसिमको शारीरिक वा
मानसिक तनाव हुन दिनु हुँदैन। तनावमा रहेका पशुको शरीरमा उत्पादित हर्मोनले
मासुको अम्लीयपन (pH) असन्तुलित बनाउँछ, जसले मासु छिटो कुहिन थाल्छ।
निरोगी पशुको छनोट: वधशालामा ल्याइने पशुहरू अनिवार्य रूपमा भेटेरिनरी
डाक्टरद्वारा स्वास्थ्य परीक्षण (Ante-mortem inspection) गराइएको हुनुपर्छ।
जुनेटिक रोग (Zoonotic Diseases) र यसको जोखिम
पशुबाट मानिसमा सर्ने रोगहरूलाई जुनेटिक रोग भनिन्छ। असुरक्षित रूपमा
काटिएको वा राम्ररी नपकाइएको मासु सेवन गर्दा वा संक्रमित पशुको सम्पर्कमा
आउँदा यस्ता रोगहरू मानिसमा सर्ने उच्च जोखिम हुन्छ:
रेबिज र एन्थ्रेक्स: घातक संक्रामक रोगहरू हुन् जो प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा
फैलिन सक्छन्।
टापुवाकोसिस (Tapeworm / Parasites): सुँगुर वा गोन जातका पशुहरूको काँचो वा
अधपका मासु खाँदा मासुजन्य जुका मानिसको पेटमा सर्ने गर्दछ।
ब्रुसेलोसिस: संक्रमित पशुको दूध वा मासुको माध्यमबाट सर्ने सरुवा रोग।
वधशाला (Slaughterhouse) व्यवस्थापन र शीत भण्डारण (Cold Chain)
मासुको गुणस्तर र स्वच्छता कायम राख्न आधुनिक वधशाला र शीत भण्डारण
प्रणाली अनिवार्य छ:
नियमित अनुगमन: वधशालादेखि पसलसम्म हाइजिनिक अवस्था, औजारहरूको
निसंक्रमण (Disinfection) र कामदारहरूको सरसफाइको नियमित अनुगमन हुनुपर्छ।
तापक्रम व्यवस्थापन (Cold Chain): मासुलाई ताजा र ब्याक्टेरियामुक्त राख्न उचित
तापक्रमको व्यवस्था गर्नुपर्छ:
फ्रिज/चिलर तापक्रम: +0°C देखि +4°C।डिप फ्रिज तापक्रम: -18°C वा सोभन्दा कम।
जैविक सुरक्षा (Biosecurity) र अभिलेख व्यवस्थापन
फार्म स्तरदेखि नै जैविक सुरक्षाका उपायहरू अपनाउँदा रोगको संक्रमण फैलिन
पाउँदैन:
फार्ममा बाहिरका मानिस र सवारी साधनको अनावश्यक प्रवेश निषेध गर्ने।दानाको
गुणस्तर (Quality Feed) र सफा पिउने पानीको नियमित परीक्षण गर्ने।पशुहरूको
खोप तालिका (Vaccination Schedule) र उपचारको अभिलेख नियमित रूपमा राख्ने।
गोठबाटै सुरु हुने जनस्वास्थ्यको रक्षा
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को तथ्याङ्कले भन्छ, मानिसमा देखिने संक्रामक
रोगहरूमध्ये करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी पशुबाट मानिसमा सर्ने (जुनोटिक)
प्रकृतिका हुन्छन्। बर्ड फ्लु, रेबिज, क्षयरोग, ब्रुसेलोसिस र साल्मोनेलोसिसजस्ता
प्राणघातक रोगहरू दूषित मासु, काँचो दूध वा संक्रमित पशुपन्छीको माध्यमबाट
मानिसमा सर्छन्। जब एक पशु चिकित्सकले फार्ममा गएर पशुपन्छीको नियमित
स्वास्थ्य जाँच गर्छन्, खोप लगाउँछन् र जैविक सुरक्षा (Biosecurity) का मापदण्ड
लागू गराउँछन्, तब उनले पशुको मात्र होइन, अप्रत्यक्ष रूपमा हजारौँ उपभोक्ताको
जीवनरक्षा गरिरहेका हुन्छन्।
एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोग र अदृश्य विष
आजको पशुपालन क्षेत्रमा देखिएको सबैभन्दा डरलाग्दो चुनौती 'एन्टिमाइक्रोबियल
रेजिस्टेन्स' (AMR) अर्थात् औषधि प्रतिरोध क्षमता हो। उत्पादन छिटो बढाउने लोभ
वा सामान्य रोग निको पार्ने नाममा किसानहरूले प्राविधिक सल्लाहबिना नै
पशुपन्छीलाई जथाभावी एन्टिबायोटिक खुवाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ। औषधि खुवाएपछि
निश्चित समय (Withdrawal period) नकुरी दूध दुहुँदा वा मासु बेच्दा ती औषधिका
विषाक्त अवशेषहरू सोझै मानिसको शरीरमा पुग्छन्। यसले भविष्यमा सामान्य
संक्रमण हुँदासमेत मानिसमा एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने भयावह अवस्था सिर्जना
गर्छ। भेटेरिनरी डाक्टरहरूको सही पुर्जा (Prescription) र निगरानीले मात्र यो अदृश्य
विषलाई हाम्रो भान्सामा छिर्नबाट रोक्न सक्छ।
वधशालादेखि भान्सासम्मको निगरानी
नेपालका अधिकांश सहरी तथा ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै पनि खुला रूपमा, फोहोर
वातावरणमा र बिनापरीक्षण मासु बिक्री वितरण भइरहेको तीतो यथार्थ हामीसामु
छ। पशु वध गर्नुअघि (Ante-mortem) र वध गरिसकेपछि (Post-mortem) पशु
चिकित्सकद्वारा अनिवार्य निरीक्षण गरिनुपर्ने कानुनी व्यवस्था भए तापनि
व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन फितलो छ। रोगी वा मर्न लागेका पशुको मासु
बजारमा पठाउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न, वधशालाको सरसफाइ कायम राख्न र
डेरी तथा मासु उद्योगमा चिस्यान प्रणाली (Cold Chain) को मापदण्ड कडाइका साथ
लागू गर्न भेटेरिनरी जनशक्तिको भूमिका अपरिहार्य छ।
पशु उत्पादन प्रणालीमा मासु स्वास्थ्य र सुरक्षाले फार्मदेखि टेबलसम्मको व्यापक
श्रृंखलालाई समेट्छ, जसले प्रत्यक्ष रूपमा खाद्य गुणस्तर, जनसंख्या स्वास्थ्य, र
उपभोक्ता संरक्षणलाई असर गर्छ।
मासु गुणस्तर र सुरक्षामा प्रमुख कारकहरू
• फार्ममा उत्पादन र दानाको अखण्डता: पशु स्वास्थ्य सुरक्षित दाना र सफा
पानीमा धेरै निर्भर गर्दछ। माइकोटक्सिन, भारी धातु, कीटनाशक, वा रोगजनकहरू
बोक्ने दूषित दानाले जनावरका अंगहरूलाई क्षति पुर्याउन सक्छ र मासुमा
विषाक्त अवशेषहरू छोड्न सक्छ।
• वध गर्नु अघिको तनाव र ह्यान्डलिङ: अमानवीय ह्यान्डलिङ, ढुवानीको समयमा
अत्यधिक भीडभाड, लामो दूरी, र खराब लेयरेज अवस्थाले गम्भीर जनावरको तनाव
निम्त्याउँछ, उचित रक्तस्रावलाई बिगार्छ र मासुको गुणस्तर र शेल्फ जीवनलाई
घटाउँछ।
• वधशाला र प्रशोधन स्वच्छता: छाला, ऊन, वा आन्द्राको सामग्री फुटेमा र माटो
लागेमा शवहरू छाला निकाल्ने, प्वाँख उखेल्ने, र बाहिर निस्कने क्रममा जैविक
प्रदूषणको जोखिममा हुन्छन्।
• वधपछिको कोल्ड चेन व्यवस्थापन: भण्डारण र वितरणको समयमा माइक्रोबियल
प्रसार रोक्न तापक्रम नियन्त्रण, आर्द्रता र द्रुत चिस्यान महत्त्वपूर्ण छ।
जैविक र रासायनिक दूषित पदार्थहरू
• सूक्ष्मजीव रोगजनकहरू: प्रमुख जैविक खतराहरूमा साल्मोनेला एसपीपी,
क्याम्पिलोब्याक्टर एसपीपी, एस्चेरिचिया कोलाई (जस्तै ई. कोलाई O157:H7), र
येर्सिनिया एन्टेरोकोलिटिका समावेश छन्, जुन प्रायः मल पदार्थ वा क्रस-दूषित
पदार्थ मार्फत सर्छ।
• रासायनिक खतराहरू र एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध (AMR): पशुधनको दानामा
एन्टिबायोटिकको व्यापक प्रयोगले एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोधलाई गति दिन्छ,
जबकि वातावरणीय प्रदूषकहरू (जस्तै भारी धातुहरू वा फ्री-रेन्ज वा जैविक
प्रणालीहरूमा डाइअक्सिनहरू) जनावरको तन्तुहरूमा जम्मा हुन्छन्।
• जुनोटिक रोगहरू: रोगजनकहरू र अवस्थाहरू कम पकाएको वा निरीक्षण
नगरिएको मासु (जस्तै, एन्थ्रेक्स वा टोक्सोप्लाज्मा जस्ता परजीवी संक्रमणहरू)
ह्यान्डलिङ, प्रशोधन, वा उपभोग मार्फत जनावरहरूबाट मानिसमा सिधै सर्न सक्छन्।
जनस्वास्थ्य तथा नियामक नियन्त्रण उपायहरू
• वधपूर्व र वधपश्चात् निरीक्षण: 'विश्व पशु स्वास्थ्य संगठन' (WOAH) जस्ता
निकायहरूको मार्गदर्शन अनुसार, पशु चिकित्सक तथा आधिकारिक निरीक्षकहरूले
पशुहरूलाई वध गर्नुअघि तिनको जाँच गर्छन् र वध गरिएका प्रत्येक पशुको शरीर
(carcass) को निरीक्षण गर्छन्, ताकि रोगग्रस्त पशुहरूलाई खाद्य आपूर्ति शृङ्खलाबाट
हटाउन सकियोस्।
• जोखिम विश्लेषण तथा आलोचनात्मक नियन्त्रण बिन्दु (HACCP): वधशालाहरूमा
व्यवस्थित खाद्य सुरक्षा व्यवस्थापन र HACCP सिद्धान्तहरू लागू गर्दा जैविक तथा
रासायनिक प्रदूषणको जोखिम निकै कम हुन्छ।
• 'एक स्वास्थ्य' (One Health) अवधारणा: मानव, पशु र वातावरणीय स्वास्थ्यको
निगरानीलाई एकीकृत गर्दा जुनोटिक (पशुबाट मानिसमा सर्ने) रोगका खतराहरू
पहिचान गर्न, एन्टिबायोटिक प्रतिरोध (antibiotic resistance) विरुद्ध लड्न र खाद्य
सुरक्षासम्बन्धी कडा कानुनहरू कार्यान्वयन गर्न मद्दत पुग्छ।
अबको बाटो: 'एक स्वास्थ्य' अवधारणा
पशु स्वास्थ्य, मानव स्वास्थ्य र वातावरण एक-अर्काका परिपूरक हुन्। एउटामा
समस्या आउँदा अर्को अछुतो रहन सक्दैन। यही सत्यलाई आत्मसात गर्दै विश्वभर
'एक स्वास्थ्य' (One Health) अवधारणा अघि सारिएको छ। नेपालमा पनि 'पशु
स्वास्थ्य तथा पशु सेवा ऐन' र 'खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन' जस्ता कानुनी
व्यवस्थाहरू नभएका होइनन्, तर तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि स्थानीय
तहसम्म पशु चिकित्सकको दरबन्दी र अनुगमन संयन्त्र बलियो बनाउनु जरुरी छ।
अन्त्यमा, सुरक्षित खाना प्रत्येक नागरिकको मौलिक हक हो। उपभोक्ताले सचेत
भएर स्वस्थ र प्रमाणित पशुजन्य उत्पादन मात्र खरिद गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ भने
राज्यले फार्मदेखि थालसम्मको खाद्य शृङ्खलालाई सुरक्षित राख्न भेटेरिनरी क्षेत्रको
संस्थागत सुदृढीकरणमा लगानी बढाउनुपर्छ। किनकि, गोठ स्वस्थ रहे मात्र हाम्रो
थाल सुरक्षित रहन्छ।
निष्कर्ष तथा अपिल
मासुको स्वास्थ्य र सुरक्षा पशु उत्पादन प्रणालीका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्षहरू हुन्,
किनकि यी विषयहरू खाद्य गुणस्तर, जनस्वास्थ्य र उपभोक्ता संरक्षणसँग प्रत्यक्ष
रूपमा जोडिएका हुन्छन्। मासु उच्च गुणस्तरको प्रोटिन र अन्य आवश्यक पोषक
तत्त्वहरूको राम्रो स्रोत हो; तथापि, उत्पादन, वध, प्रशोधन, भण्डारण र वितरणका
चरणहरूमा मासु जैविक तथा रासायनिक प्रदूषणको उच्च जोखिममा पर्न
सक्छ।सुरक्षित मासु उत्पादन र उपभोगले मात्र "स्वस्थ पशु, स्वस्थ मानिस र
स्वस्थ समाज" को अवधारणालाई साकार पार्न सक्छ। यसका लागि किसान, मासु
व्यवसायी, उपभोक्ता र स्थानीय निकाय सबैले भेटेरिनरी जनस्वास्थ्यका
नियमहरूको कडाइका साथ पालना गर्नुपर्दछ। सचेत उपभोक्ता बन्नु र गुणस्तरीय
मासु मात्र खरिद गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।


